Jemima Nicholas
Jemima Fawr (wedi’i gofnodi)Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
Jemima Nicholas

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro
Sir Benfro
Lleoliad y goresgyniad olaf ar Brydain yn 1797, pan drechodd Jemima Nicholas a’r bobl leol lu o Ffrancwyr.
Llun: Yr harbwr, Abergwaun · Tim A Lee at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Abergwaun: aber afon Gwaun; daw Fishguard o’r Llychlyneg, ‘iard bysgod’
Abergwaun
Fishguard
Abergwaun, ar aber afon Gwaun, yw’r dref lle gyrrodd pobl Sir Benfro y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain ymaith ym mis Chwefror 1797.FfynonellauFishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.Battle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 22 a 24 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, 600 ohonynt yn filwyr rheolaidd, ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun; ffodd llawer o’r milwyr afreolaidd ac ysbeilio’r ffermydd o gwmpas; cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, yr arweiniad a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak, lle daeth swyddogion Ffrengig i drafod; derbyniodd Tate ildio diamod a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig; yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig anrhydedd brwydr gan Fyddin Prydain am frwydr ar y tir mawr; gwnaed Tapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr, ar gyfer y daucanmlwyddiant yn 1997; fe’i gelwir yn aml yn “last invasion of mainland Britain”.
| Sefydlu’r dref | rhwng 950 a 1000FfynhonnellFishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare. |
|---|---|
| Glaniad y Ffrancod | 22 Chwefror 1797FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Carreg Goffa, Carregwastad Point ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 309039): carreg goffa a godwyd yn 1897 ar gopa uwchben pentir Carregwastad, i gofio trechu’r ymgais olaf i oresgyn Prydain yn 1797; saif y garreg, tua 1.65 metr o uchder, ar sylfaen isel o rwbel, ac ar ei hwyneb deheuol mae’r geiriau ‘1897 / CARREG GOFFA / GLANIAD Y FFRANCOD / CHWEFROR 22. 1797’ a ‘MEMORIAL STONE / OF THE / LANDING OF THE FRENCH / FEBRUARY 22. 1797’. |
| Tapestri’r Goresgyniad Olaf | 1997, 100 troedfedd o hydFfynhonnellBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 22 a 24 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, 600 ohonynt yn filwyr rheolaidd, ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun; ffodd llawer o’r milwyr afreolaidd ac ysbeilio’r ffermydd o gwmpas; cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, yr arweiniad a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak, lle daeth swyddogion Ffrengig i drafod; derbyniodd Tate ildio diamod a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig; yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig anrhydedd brwydr gan Fyddin Prydain am frwydr ar y tir mawr; gwnaed Tapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr, ar gyfer y daucanmlwyddiant yn 1997; fe’i gelwir yn aml yn “last invasion of mainland Britain”. |
Daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000. Gorffennwyd y gaer uwchben y Cwm yn 1781.FfynhonnellFishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.
Ym mis Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o ddynion dan y Cyrnol William Tate yng Ngharreg Wastad. Casglodd yr Arglwydd Cawdor y marchoglu, y milisia a morwyr, heidiodd pobl leol i Abergwaun gyda pha arfau bynnag a gaent, a gwyliai merched mewn siolau coch o’r clogwyni. Ar 24 Chwefror gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr ar Draeth Wdig.FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Battle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 22 a 24 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, 600 ohonynt yn filwyr rheolaidd, ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun; ffodd llawer o’r milwyr afreolaidd ac ysbeilio’r ffermydd o gwmpas; cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, yr arweiniad a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak, lle daeth swyddogion Ffrengig i drafod; derbyniodd Tate ildio diamod a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig; yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig anrhydedd brwydr gan Fyddin Prydain am frwydr ar y tir mawr; gwnaed Tapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr, ar gyfer y daucanmlwyddiant yn 1997; fe’i gelwir yn aml yn “last invasion of mainland Britain”.
Cododd Jemima Nicholas, Jemima Fawr, bicfforch a dal deuddeg o filwyr Ffrengig. Cafodd bensiwn am oes, a chodwyd carreg goffa iddi ym mynwent y Santes Fair yn 1897.FfynonellauJemima Nicholas ↗Wikipedia (Saesneg)Bedyddiwyd ar 2 Mawrth 1755, bu farw ar 16 Gorffennaf 1832, yn 82 oed; crydd neu wraig crydd, a adwaenid fel Jemima Fawr; mae’r stori a ddaeth i lawr yn dweud iddi gymryd picfforch ac, gyda mintai o wragedd, ddal deuddeg o filwyr Ffrengig a’u cadw mewn eglwys dros nos; dyfarnwyd pensiwn iddi am ei hoes; codwyd carreg goffa ym mynwent eglwys y Santes Fair, Abergwaun, yn 1897.Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.
Llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak, ac yn 1853 rhoddwyd anrhydedd frwydr ‘Fishguard’ i Farchoglu Penfro, yr unig anrhydedd frwydr yn y Fyddin Brydeinig am frwydr ar y tir mawr. I nodi’r daucanmlwyddiant gwnïodd 78 o wirfoddolwyr Dapestri’r Goresgyniad Olaf, sy’n hongian yn Neuadd y Dref.FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 22 a 24 Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig o 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, 600 ohonynt yn filwyr rheolaidd, ym Mhen Carreg Wastad ger Abergwaun; ffodd llawer o’r milwyr afreolaidd ac ysbeilio’r ffermydd o gwmpas; cymerodd yr Arglwydd Cawdor, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, yr arweiniad a gosod ei bencadlys yn y Royal Oak, lle daeth swyddogion Ffrengig i drafod; derbyniodd Tate ildio diamod a gosododd y Ffrancod eu harfau i lawr yn Wdig; yn 1853 rhoddwyd anrhydedd brwydr “Fishguard” i Iwmyn Penfro, yr unig anrhydedd brwydr gan Fyddin Prydain am frwydr ar y tir mawr; gwnaed Tapestri’r Glaniad Olaf, 100 troedfedd o hyd ac wedi’i bwytho gan 78 o wirfoddolwyr, ar gyfer y daucanmlwyddiant yn 1997; fe’i gelwir yn aml yn “last invasion of mainland Britain”.Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.
O 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yma er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain. Ffilmiwyd Moby Dick yn y dref yn 1955, a daeth y Cwm yn Llareggub yn ffilm Under Milk Wood, gyda Richard Burton ac Elizabeth Taylor.FfynhonnellFishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.
Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
Jemima NicholasMae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.
Y goresgyniad olafFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf