Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1200–1244

Gruffudd ap Llywelyn Fawr

Mab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Bu farw yn 1244 wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1200–1244 (wedi’i gofnodi) Mab Llywelyn Fawr, tad y tywysog olaf Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dihangfa Gruffudd o Dŵr Llundain yn 1244, wedi’i thynnu gan Matthew Paris yn ystod ei oes
Dihangfa Gruffudd o Dŵr Llundain yn 1244, wedi’i thynnu gan Matthew Paris yn ystod ei oes · Llun: Wikimedia Commons · Matthew Paris, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Gruffudd ap Llywelyn Fawr: Gruffudd, mab Llywelyn Fawr (Llywelyn Fawr)

Gruffudd ap Llywelyn Fawr

  • Gruffudd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Llywelyn Fawr enw ei dad: Llywelyn Fawr

Gruffudd ap Llywelyn oedd mab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, tywysog olaf Cymru o’r hen linach. Yn wystl i frenin Lloegr yn fachgen ac yn filwr eofn yn ŵr, roedd ganddo lawer o gyfeillion yng Ngwynedd a’i gwelai’n etifedd cyfiawn ei dad dan hen gyfraith Cymru. Bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1244, yn syrthio o Dŵr Llundain wrth geisio dianc.

GanwydCyn 1206
Bu farw1 Mawrth 1244, Tŵr Llundain
Ei dadLlywelyn ap Iorwerth, Llywelyn Fawr
Ei famTangwystl, merch Llywarch Goch o Ros
Ei wraigSenena
Ei feibionOwain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri

Y gwystl a ryddhawyd gan y Magna Carta#

Ganwyd Gruffudd i Lywelyn a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, beth amser cyn i’w dad briodi Siwan yn 1206. Yn 1211, pan oresgynnodd y Brenin John Wynedd, rhoddwyd y bachgen i’r brenin yn un o’r gwystlon am ffyddlondeb ei dad, ac roedd yn garcharor o hyd yn 1213. Ysgrifennwyd ei ryddid i mewn i’r Magna Carta ei hun: yn 1215 addawodd y Brenin John ‘ildio ar unwaith fab Llywelyn a’r holl wystlon o Gymru’.

Milwr Gwynedd#

Dan hen gyfraith Cymru gallai pob mab cydnabyddedig i dywysog obeithio am ei gyfran, ac roedd llawer yng Ngwynedd yn edrych at Ruffudd. Ond dewisodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn unig etifedd iddo, i gadw Gwynedd yn gyfan. Daliai Gruffudd Ardudwy a Meirionnydd, ac yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal. Wedi rhai blynyddoedd caled, erbyn 1234 gwnaeth Llywelyn ef yn arglwydd Llŷn a rhoi iddo diroedd eang Powys uchaf, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion.

Carcharor yn y Tŵr#

Tua adeg marw Llywelyn yn 1240, daliwyd Gruffudd a’i fab hynaf Owain yng nghastell Cricieth. Ym mis Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â’r Brenin Harri III i ennill ei ryddid, gan addo chwe chant o farciau a rhoi ei meibion iau yn wystlon. Ond ni chadwodd y brenin ei air. Aed â Gruffudd i Dŵr Llundain, lle bu fyw am bron i dair blynedd gyda Senena a rhai o’u plant, yn wystl yn ymwneud y brenin â Chymru.

Dydd Gŵyl Dewi, 1244#

Ar noson 1 Mawrth 1244, Dydd Gŵyl Dewi, clymodd Gruffudd ei gynfasau, ei lenni a’i ddillad yn rhaff a dringo allan o’i ffenestr uchel. Roedd yn ŵr mawr, trwm, torrodd y rhaff, a syrthiodd i’w farwolaeth. Ysgrifennodd y croniclydd Matthew Paris am y peth yn ei hanes. Yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff adref i Gymru, a chladdwyd ef yn Aberconwy wrth ochr ei dad.

Tad y tywysog olaf#

Rhoddodd marw Gruffudd Gymru ar dân, a chododd ei frawd Dafydd yn erbyn brenin Lloegr. Daeth ei feibion i’w hetifeddiaeth: Owain Goch, Dafydd, Rhodri, ac yn anad dim Llywelyn ap Gruffudd, a fyddai’n rheoli’r rhan fwyaf o Gymru ac yn cael ei gydnabod yn Dywysog Cymru gan goron Lloegr yn 1267. Priododd ei ferch Gwladus â Rhys ap Rhys Mechyll o dŷ Dinefwr.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf