Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1200–1244
Mab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Bu farw yn 1244 wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gruffudd ap Llywelyn Fawr: Gruffudd, mab Llywelyn Fawr (Llywelyn Fawr)
Gruffudd ap Llywelyn Fawr
Gruffudd ap Llywelyn oedd mab hynaf Llywelyn Fawr a thad Llywelyn ap Gruffudd, tywysog olaf Cymru o’r hen linach. Yn wystl i frenin Lloegr yn fachgen ac yn filwr eofn yn ŵr, roedd ganddo lawer o gyfeillion yng Ngwynedd a’i gwelai’n etifedd cyfiawn ei dad dan hen gyfraith Cymru. Bu farw ar Ddydd Gŵyl Dewi 1244, yn syrthio o Dŵr Llundain wrth geisio dianc.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.Gruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.
| Ganwyd | Cyn 1206 |
|---|---|
| Bu farw | 1 Mawrth 1244, Tŵr Llundain |
| Ei dad | Llywelyn ap Iorwerth, Llywelyn Fawr |
| Ei fam | Tangwystl, merch Llywarch Goch o Ros |
| Ei wraig | Senena |
| Ei feibion | Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri |
Ganwyd Gruffudd i Lywelyn a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, beth amser cyn i’w dad briodi Siwan yn 1206. Yn 1211, pan oresgynnodd y Brenin John Wynedd, rhoddwyd y bachgen i’r brenin yn un o’r gwystlon am ffyddlondeb ei dad, ac roedd yn garcharor o hyd yn 1213. Ysgrifennwyd ei ryddid i mewn i’r Magna Carta ei hun: yn 1215 addawodd y Brenin John ‘ildio ar unwaith fab Llywelyn a’r holl wystlon o Gymru’.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.Gruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.Magna Carta 1215, clause 58 ↗Prosiect Magna Carta, Prifysgol East Anglia (Saesneg)Fe ildiwn ar unwaith fab Llywelyn a holl wystlon Cymru, a’r siarteri a roddwyd i ni yn feichiau dros heddwch.
Dan hen gyfraith Cymru gallai pob mab cydnabyddedig i dywysog obeithio am ei gyfran, ac roedd llawer yng Ngwynedd yn edrych at Ruffudd. Ond dewisodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn unig etifedd iddo, i gadw Gwynedd yn gyfan. Daliai Gruffudd Ardudwy a Meirionnydd, ac yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal. Wedi rhai blynyddoedd caled, erbyn 1234 gwnaeth Llywelyn ef yn arglwydd Llŷn a rhoi iddo diroedd eang Powys uchaf, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.Gruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.
Tua adeg marw Llywelyn yn 1240, daliwyd Gruffudd a’i fab hynaf Owain yng nghastell Cricieth. Ym mis Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â’r Brenin Harri III i ennill ei ryddid, gan addo chwe chant o farciau a rhoi ei meibion iau yn wystlon. Ond ni chadwodd y brenin ei air. Aed â Gruffudd i Dŵr Llundain, lle bu fyw am bron i dair blynedd gyda Senena a rhai o’u plant, yn wystl yn ymwneud y brenin â Chymru.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.Gruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.
Ar noson 1 Mawrth 1244, Dydd Gŵyl Dewi, clymodd Gruffudd ei gynfasau, ei lenni a’i ddillad yn rhaff a dringo allan o’i ffenestr uchel. Roedd yn ŵr mawr, trwm, torrodd y rhaff, a syrthiodd i’w farwolaeth. Ysgrifennodd y croniclydd Matthew Paris am y peth yn ei hanes. Yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff adref i Gymru, a chladdwyd ef yn Aberconwy wrth ochr ei dad.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.Gruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.
Rhoddodd marw Gruffudd Gymru ar dân, a chododd ei frawd Dafydd yn erbyn brenin Lloegr. Daeth ei feibion i’w hetifeddiaeth: Owain Goch, Dafydd, Rhodri, ac yn anad dim Llywelyn ap Gruffudd, a fyddai’n rheoli’r rhan fwyaf o Gymru ac yn cael ei gydnabod yn Dywysog Cymru gan goron Lloegr yn 1267. Priododd ei ferch Gwladus â Rhys ap Rhys Mechyll o dŷ Dinefwr.FfynonellauGruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.Gruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf