Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1212–1246

Dafydd ap Llywelyn

Mab Llywelyn Fawr a Siwan, a’r rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1212–1246 (wedi’i gofnodi) Tywysog Cymru wrth deitl Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
★ Y Cymro cyntaf Y rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, yn 1244
Sêl Dafydd ap Llywelyn, 1241
Sêl Dafydd ap Llywelyn, 1241 · Llun: Wikimedia Commons · Hugh Owen and J. B. Blakeway, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Dafydd ap Llywelyn: Dafydd, mab Llywelyn (Llywelyn Fawr)

Dafydd ap Llywelyn

  • Dafydd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Llywelyn enw ei dad: Llywelyn Fawr

Roedd Dafydd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr a Siwan, yn ŵyr i’r Brenin John ac yn nai i’r Brenin Harri III, ac ef oedd y rheolwr cyntaf yng Nghymru i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo. Dim ond am chwe blynedd y rheolodd, o 1240 hyd 1246, ond yn yr amser hwnnw casglodd y Cymry y tu ôl iddo, trodd at y Pab am help yn erbyn Lloegr, ac ymladdodd Harri III i stop ar lan Conwy. Galwodd Brut y Tywysogion ef yn darian Cymru.

Ganwydtua 1212
TadLlywelyn Fawr
MamSiwan, merch y Brenin John
GwraigIsabella de Braose
Tywysog1240–1246; Tywysog Cymru o 1244
Bu farw25 Chwefror 1246, yn Abergwyngregyn
CladdwydAbaty Aberconwy, wrth ochr ei dad

Yr etifedd dewisedig

Ganed Dafydd tua 1212, yn fab i Lywelyn Fawr a’i wraig Siwan. Dewisodd Llywelyn ef yn etifedd iddo a gweithio am ugain mlynedd i sicrhau hynny. Yn 1220 cydnabu Harri III Dafydd yn etifedd ei dad, cyhoeddodd y Pab Honorius III fod Siwan yn gyfreithlon, ac ar 19 Hydref 1238 ymgasglodd tywysogion Cymru yn Ystrad Fflur a thyngu ffyddlondeb iddo.

Tywysog Cymru

Pan fu farw Llywelyn yn 1240, aeth Dafydd i gyfarfod â’i ewythr Harri III yng Nghaerloyw, lle’i hurddwyd yn farchog. Roedd Harri am dorri’r grym a adeiladodd ei dad, ac yn 1241 gorymdeithiodd i Wynedd a gorfodi Dafydd i ildio’r tiroedd y tu hwnt i Gonwy a throsglwyddo ei hanner brawd Gruffudd. Ar 1 Mawrth 1244 bu farw Gruffudd wrth geisio dianc o Dŵr Llundain.

Cododd Dafydd. Daeth rheolwyr Cymru drosodd ato, a dechreuodd alw ei hun yn Dywysog Cymru, y rheolwr cyntaf yng Nghymru i’w wneud yn deitl ffurfiol. Anfonodd negeswyr at y Brenin Louis IX o Ffrainc ac at y Pab Innocent IV, a chynigiodd ddal Cymru oddi wrth y Pab ei hun, fel na allai’r un brenin Lloegr ei hawlio. Am gyfnod gwrandawodd y Pab.

Ymgyrch Degannwy

Erbyn gwanwyn 1245 roedd Dafydd wedi cymryd yr Wyddgrug yn ôl. Ym mis Awst daeth Harri III â byddin fawr at afon Conwy a dechrau codi castell yn Negannwy. Torrodd y Cymry ei gyflenwadau ac aflonyddu ar ei wersyll, ac ysgrifennodd milwr o Sais adref fod y fyddin yn gorwedd yn ei phebyll yn gwylio, yn ymprydio, yn gweddïo ac yn rhewi. Yn yr hydref aeth Harri adref heb drechu Dafydd.

Tarian Cymru

Ar 25 Chwefror 1246 bu farw Dafydd yn ddisymwth yn llys brenhinol Abergwyngregyn, tua thair ar ddeg ar hugain oed, a’i gladdu wrth ochr ei dad yn Aberconwy. Canodd y bardd Dafydd Benfras ei farwnad, a galwodd Brut y Tywysogion ef yn darian Cymru. Cymerodd ei neiaint Llywelyn ac Owain y frwydr i fyny, a byddai Llywelyn ap Gruffudd yn dwyn y teitl Tywysog Cymru i’w uchafbwynt.

Tarian Cymru.

Brut y Tywysogion, 1246

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf