Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1887–1975

T. H. Parry-Williams

Bardd ac ysgolhaig o Ryd-ddu a enillodd y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, ddwywaith.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1887–1975 (wedi’i gofnodi) Bardd Rhyd-ddu Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
★ Y Cymro cyntaf Y bardd cyntaf i ennill y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, 1912
T. H. Parry-Williams
T. H. Parry-Williams · Llun: Wikimedia Commons · Mike Peel, CC BY-SA 4.0

T. H. Parry-Williams, mab yr ysgolfeistr o Ryd-ddu dan yr Wyddfa, oedd y bardd cyntaf i ennill y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, a gwnaeth hynny eilwaith. Ysgrifennodd y gerdd wir fodern gyntaf yn y Gymraeg, gwnaeth yr ysgrif yn gelfyddyd yn yr iaith, a’i alw’n frenin y soned Gymraeg.

Ganed21 Medi 1887, Tŷ’r Ysgol, Rhyd-ddu
Cadair a ChoronWrecsam 1912 a Bangor 1915
AstudioddAberystwyth, Rhydychen, Freiburg, Paris
AthroY Gymraeg, Aberystwyth, 1920 hyd 1952
Cerddi enwogHon, Llyn y Gadair, Tŷ’r Ysgol
Urddwyd yn farchog1958
Bu farw3 Mawrth 1975, Aberystwyth

Tŷ’r Ysgol, Rhyd-ddu#

Ganed Tom Parry-Williams ar 21 Medi 1887 yn Nhŷ’r Ysgol, Rhyd-ddu, yr ail o chwech o blant Henry Parry-Williams a’i wraig Ann. Roedd ei dad yn brifathro ysgol y pentref, yn arloeswr dysgu llenyddiaeth Gymraeg i blant ifanc, ac yn dysgu’r iaith fyw i ryw ddwsin o ysgolheigion o’r cyfandir a ddeuai i aros gyda’r teulu.

Roedd barddoniaeth ar ddwy ochr y teulu. Roedd brawd ei fam, R. R. Morris, yn fardd caeth dawnus, a’r bardd R. Williams Parry a’r ysgolhaig Thomas Parry yn gefndryd iddo.

Lluniodd Rhyd-ddu a’r tir o’i chwmpas ef am oes. Mae’r pentref, ei lyn a’i fynyddoedd yn llenwi ei gerddi enwocaf, Bro, Hon, Llyn y Gadair, Tŷ’r Ysgol a Moelni, ac ysgrifau megis Y Lôn Ucha a Drws-y-Coed.

Porthmadog ac Aberystwyth#

Yn un ar ddeg enillodd ysgoloriaeth i’r ysgol ganolraddol ym Mhorthmadog, bymtheg milltir o’i gartref, a lletyai yn y dref yn ystod y tymor. Yno daeth i adnabod beirdd y dref, Eifion Wyn yn eu plith, a dechreuodd y dyddiadur a gadwodd weddill ei oes.

Yn 1908 cafodd radd dosbarth cyntaf yn y Gymraeg yn Aberystwyth, y myfyriwr cyntaf erioed i wneud hynny, a gradd mewn Lladin y flwyddyn wedyn. Enillodd brif wobrau eisteddfod y coleg hefyd.

Rhydychen, Freiburg a Pharis#

Yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, astudiodd dan Syr John Rhŷs y geiriau Saesneg a ddaethai i’r Gymraeg, gwaith a gyhoeddwyd wedyn fel y gyfrol arloesol The English Element in Welsh. Yn 1911 aeth i Freiburg yn yr Almaen i astudio dan Rudolf Thurneysen, cyn-ddisgybl i’w dad ei hun, a lluniodd ddoethuriaeth ar seiniau’r Gymraeg a’r Llydaweg. Yn 1913 aeth ymlaen i’r Sorbonne ym Mharis.

Y dwbl, a’r dwbl dwbl#

Adeg y Pasg 1912, wrth deithio yn y Swistir, ysgrifennodd ran helaeth o awdl, Y Mynydd, a phryddest, Gerallt Gymro. Yr haf hwnnw yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam enillasant iddo’r Gadair a’r Goron, y tro cyntaf i un bardd ennill y ddwy yn yr un Eisteddfod.

Yn 1915 ym Mangor gwnaeth yr un peth eto. Enillodd ei bryddest Y Ddinas, a ysbrydolwyd gan ei gyfnod ym Mharis, y Goron, ac fe’i cyfrifir heddiw y gerdd Fodernaidd wir gyntaf yn y Gymraeg, ac enillodd awdl ar Eryri y Gadair iddo. Ef oedd y bardd cyntaf erioed i ennill y dwbl dwbl.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf safodd, fel ei gyd-ddarlithydd T. Gwynn Jones, yn wrthwynebydd cydwybodol, a threuliai ei wyliau gyda’i gefnder yn Oerddwr, yn uchel uwchben Bwlch Aberglaslyn.

Athro’r Gymraeg#

Wedi blwyddyn yn astudio gwyddoniaeth yn Aberystwyth, un o flynyddoedd hapusaf ei fywyd, pan ddaeth ar frig ei flwyddyn, fe’i penodwyd yn Athro’r Gymraeg yn Aberystwyth yng Ngorffennaf 1920. Daliodd y gadair hyd 1952.

Ymestynnai ei ysgolheictod o ganu rhydd cynnar Cymru i’r hen benillion. Yn 1931 golygodd holl gerddi’r bardd a’r merthyr o oes Elisabeth, Sant Richard Gwyn.

Yr ysgrifwr#

Yn 1922 roedd rhifyn cyntaf Y Llenor yn cynnwys ei ysgrif KC 16, am ei feic modur. Gosododd y patrwm i dros gant o ysgrifau: rhwydd a sgyrsiol ar yr wyneb, yn llawn manylion, yn defnyddio holl gyweiriau’r Gymraeg, ac yn bathu geiriau newydd a aeth yn fuan yn rhan o’r iaith bob dydd. Roedd yr ysgrif yn ffurf gymharol newydd yn y Gymraeg, a gwnaeth ef hi’n gelfyddyd.

Y soned a’r rhigwm#

Daeth ei gerddi mewn dwy ffurf. Yn y rhigwm, y cwpled odl, gwnâi sylwadau byr a miniog mewn iaith bob dydd, fel yng ngherddi ei deithiau i Dde a Gogledd America yn 1925 a 1935. Yn y soned archwiliai’r teimladau dyfnaf, ac fe’i galwyd yn frenin y soned Gymraeg.

Dim byd ond mawnog a’i boncyffion brau, / Dau glogwyn, a dwy chwarel wedi cau.

T. H. Parry-Williams, Llyn y Gadair

Ymhlith ei gyfrolau mae Cerddi (1931), Olion (1935), Lloffion (1942), O’r Pedwar Gwynt (1944), Ugain o Gerddi (1949), Myfyrdodau (1957) a Pensynnu (1966).

Anrhydeddau#

Gwnaeth Prifysgolion Cymru a Rhydychen ef yn Ddoethur mewn Llên, fe’i hurddwyd yn farchog yn 1958, a’i wneud yn Gymrawd er Anrhydedd gan Goleg Iesu yn 1968. Yn 1942 priododd Emiah Jane Thomas. Arhosodd yn Aberystwyth wedi ymddeol a bu farw yno ar 3 Mawrth 1975.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf