Elfoddw
Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
Elfoddw
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
fl. 8th century
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Elisedd ap Gwylog: Elisedd, mab Gwylog
Elisedd ap Gwylog
Roedd Elisedd ap Gwylog yn frenin Powys yn yr wythfed ganrif a adenillodd ei deyrnas oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Gan mlynedd ar ei ôl cododd ei or-ŵyr Cyngen groes garreg fawr er anrhydedd iddo ger Llangollen, ac mae Piler Eliseg, sy’n dal i sefyll ar ei dwmpath yn nyffryn Glyn y Groes, yn cario’r hanes hynaf am frenhinoedd Powys.FfynonellauElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
| Pryd | Bu farw tua 755 |
|---|---|
| Teyrnas | Powys |
| Ei dad | Gwylog ap Beli |
| Ei fab | Brochfael |
| Ei gofeb | Piler Eliseg |
Roedd Elisedd yn fab i Wylog fab Beli, o linach Brochwel Ysgithrog, brenin mawr Powys yn oes y saint. Ysgrifennwyd ei enw’n Eliseg ar y piler, sy’n ymddangos yn llithriad gan y cerfiwr: yn yr achau Elisedd ydyw, a ddaeth ymhen amser yn Elise ac Elis.FfynonellauElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.
Yn yr wythfed ganrif roedd Powys dan bwysau trwm gan deyrnas fawr Mersia, a oedd yn gwthio tua’r gorllewin at fryniau Cymru. Ymladdodd Elisedd yn ôl ac ennill. Mae’r arysgrif a gododd ei or-ŵyr yn dweud iddo ‘gasglu ynghyd etifeddiaeth Powys’ a’i chymryd ‘allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân’.FfynonellauElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Mae hen gerddi’n rhoi i Elisedd goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys. Fe’i dilynwyd yn frenin gan ei fab Brochfael, a Brochfael gan ei fab Cadell, tad Cyngen.FfynhonnellElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.
Yn y nawfed ganrif cododd Cyngen groes dal â choes gron mewn dyffryn yn Iâl er cof am ei hen daid, a cherfio arni arysgrif Ladin hir. Mae’n dechrau: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg.’ Mae’n olrhain llinach Powys yn ôl at Wrtheyrn ac at Facsen Wledig, ac mae’n gorffen: ‘Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg.’FfynonellauElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Rhoddodd y groes ei henw i’r dyffryn, Pant y Groes, ac i’r abaty a sefydlodd tywysogion Powys yno ganrifoedd yn ddiweddarach, Glyn y Groes. Fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref, ond roedd Edward Lhuyd wedi copïo’r arysgrif yn 1696, a chodwyd rhan uchaf y goes eto yn 1779. Wrth gloddio oddi tani rhwng 2010 a 2012, canfu archaeolegwyr ei bod yn sefyll ar garnedd gladdu a godwyd tua 2000 CC, fel bod Cyngen wedi gosod cofeb ei gyndad ar le a oedd eisoes yn hynafol.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Brenhinoedd a thywysogion Powys, ac etifedd Powys a gododd dros Gymru gyfan.
Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychBrenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
Cyngen ap CadellYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf