Llywelyn Bren
Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn Bren
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Caerdydd
Caerdydd
Caer Rufeinig, yna castell Normanaidd, yna porthladd glo mwyaf y byd. Prifddinas Cymru ers 1955 a chartref y Senedd.
Llun: Ffrynt efydd Canolfan Mileniwm Cymru gyda’i harysgrif Gymraeg a Saesneg, Bae Caerdydd · DaHuzyBru, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Caerdydd: y gaer ar afon Taf
Caerdydd
Cardiff
Tyfodd Caerdydd, y gaer ar y Taf, o gaer Rufeinig a chastell Normanaidd yn un o borthladdoedd glo mwyaf y byd, ac ers 1955 hi yw prifddinas Cymru. Yma mae’r Senedd, yr Amgueddfa Genedlaethol a’r stadiwm cenedlaethol.FfynonellauCardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021.Amgueddfa Cymru – Museum Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd y Brenin Edward VII ei siarter frenhinol i’r amgueddfa ar 19 Mawrth 1907; gosododd y Brenin Siôr V garreg sylfaen yr adeilad ym Mharc Cathays ar 26 Mehefin 1912, ac agorodd i’r cyhoedd ar 28 Hydref 1922; heddiw mae ganddi saith amgueddfa, yn eu plith Sain Ffagan, y Pwll Mawr ac Amgueddfa Lechi Cymru, ac mae mynediad i bob safle am ddim.Millennium Stadium ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 26 Mehefin 1999, pan gurodd Cymru Dde Affrica 29–19 o flaen 29,000 o bobl; fe’i codwyd ar safle’r Stadiwm Cenedlaethol ym Mharc yr Arfau a’i throi o’r gorllewin–dwyrain i’r gogledd–de; mae’n dal 73,931; gyda’i tho sy’n cau hi oedd yr ail stadiwm yn Ewrop ag un, ar ôl Arena Amsterdam; costiodd £121 miliwn, £46 miliwn gan Gomisiwn y Mileniwm; cynhaliodd saith gêm yng Nghwpan Rygbi’r Byd 1999, gan gynnwys y rownd derfynol, pan gurodd Awstralia Ffrainc 35–12; cynhaliodd rowndiau terfynol Cwpan FA Lloegr o 2001 hyd 2006 tra ailgodwyd Wembley; ers 2016 fe’i gelwir yn Stadiwm Principality.
| Dinas | 28 Hydref 1905FfynhonnellCardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021. |
|---|---|
| Prifddinas Cymru | 20 Rhagfyr 1955FfynhonnellCardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021. |
| Adeilad y Senedd | agorwyd 1 Mawrth 2006FfynhonnellSenedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn. |
Cododd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn y ganrif gyntaf, ac yn y drydedd ganrif gaer garreg o galchfaen Penarth, tua 194 wrth 184 metr, i warchod yr arfordir. Cafwyd ei muriau yn 1889 a’u hailgodi ar y llinellau Rhufeinig, ac maent yn dal i amgylchynu’r castell heddiw.FfynonellauCardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021.Cardiff Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Caer Rufeinig gyntaf yma tua OC 55–80; yng nghanol y drydedd ganrif codwyd caer gerrig tua 194 wrth 184 m, o garreg galch Penarth, rhag bygythiad môr-ladron ar hyd yr arfordir; cafwyd ei muriau yn 1889 yn ystod gwaith Ardalydd Bute a’u hailgodi ar y llinellau Rhufeinig gan William Frame.
Dechreuwyd y gorthwr Normanaidd y tu mewn i’r muriau Rhufeinig yn 1081. Yn 1404 cipiodd Owain Glyndŵr y dref a’r castell.FfynhonnellCardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021.
Agorodd 2il Ardalydd Bute Doc Gorllewin Bute ym mis Hydref 1839, a gyda bron i saith milltir o geiau daeth Dociau Bute yn un o systemau dociau mwyaf y byd. Yn 1913 allforiwyd 10.7 miliwn tunnell o lo oddi yno, ac yn y Gyfnewidfa Lo y pennwyd pris glo’r byd.FfynonellauBute Docks ↗Wikipedia (Saesneg)Agorodd Doc Gorllewin Bute ym mis Hydref 1839, gwaith 2il Ardalydd Bute, prif dirfeddiannwr Caerdydd; dechreuwyd Doc Dwyrain Bute yn 1855 a’i agor yn 1859, a Doc y Rhath yn 1887; gyda bron saith milltir o geiau roedd yn un o’r systemau dociau mwyaf yn y byd; cyrhaeddodd allforion glo eu brig o 10,700,000 tunnell yn 1913, yn ail yn unig i’r Barri fel doc allforio glo mwyaf y byd; gadawodd y glo olaf yn 1964, ac mae Morglawdd Caerdydd wedi gwneud y bae’n llyn dŵr croyw.Cardiff Coal Exchange ↗Y Gymdeithas Fictoraidd, y deg adeilad mwyaf mewn perygl (Saesneg)Codwyd yn 1884–86 gan Seward a Thomas, rhestredig Gradd II*; yno y pennid prisiau glo’r byd, ac yno y llofnodwyd y siec £1 miliwn gyntaf yn 1904.
Daeth Caerdydd yn ddinas ar 28 Hydref 1905, a thyfodd adeiladau gwyn Parc Cathays o gwmpas Neuadd y Ddinas newydd. Cafodd yr Amgueddfa Genedlaethol ei siarter yn 1907, ac ar 20 Rhagfyr 1955 cadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru.FfynonellauCardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021.Cathays Park ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 14 Rhagfyr 1898 prynodd y cyngor y 59 erw i gyd gan Ardalydd Bute am £161,000, i’w defnyddio at ddibenion dinesig, diwylliannol ac addysgol; agorodd Neuadd y Ddinas a’r Llysoedd Barn, gan Lanchester, Stewart a Rickards, yn 1906; dechreuwyd yr Amgueddfa Genedlaethol yn 1912 a’i hagor yn 1927; mae arweinlyfr Pevsner yn galw Parc Cathays y ganolfan ddinesig orau yn Ynysoedd Prydain.Amgueddfa Cymru – Museum Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd y Brenin Edward VII ei siarter frenhinol i’r amgueddfa ar 19 Mawrth 1907; gosododd y Brenin Siôr V garreg sylfaen yr adeilad ym Mharc Cathays ar 26 Mehefin 1912, ac agorodd i’r cyhoedd ar 28 Hydref 1922; heddiw mae ganddi saith amgueddfa, yn eu plith Sain Ffagan, y Pwll Mawr ac Amgueddfa Lechi Cymru, ac mae mynediad i bob safle am ddim.
Aeth y darllediad cyntaf yng Nghymru allan o Gaerdydd ar 13 Chwefror 1923. Agorodd y stadiwm cenedlaethol ar 26 Mehefin 1999 gyda buddugoliaeth i Gymru dros Dde Affrica, ac ar Ddydd Gŵyl Dewi 2006 agorodd adeilad y Senedd ar y bae, wedi’i godi â mil tunnell o lechi Cymru a seddau o dderw Cymru. Yn 2021 gallai un o bob wyth o bobl y ddinas siarad Cymraeg, bron ddwywaith cyfran 1991.FfynonellauBBC Cymru Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r darllediad cyntaf yng Nghymru ar 13 Chwefror 1923, o’r orsaf 5WA yn 19 Stryd y Castell, Caerdydd; symudodd y BBC i 39 Plas y Parc ym mis Mawrth 1924; agorodd Tŷ Darlledu Llandaf yn y 1960au a bu’n gartref i’r BBC yng Nghymru hyd 2020; dechreuodd Radio Cymru yn 1977 a Radio Wales yn 1978.Millennium Stadium ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 26 Mehefin 1999, pan gurodd Cymru Dde Affrica 29–19 o flaen 29,000 o bobl; fe’i codwyd ar safle’r Stadiwm Cenedlaethol ym Mharc yr Arfau a’i throi o’r gorllewin–dwyrain i’r gogledd–de; mae’n dal 73,931; gyda’i tho sy’n cau hi oedd yr ail stadiwm yn Ewrop ag un, ar ôl Arena Amsterdam; costiodd £121 miliwn, £46 miliwn gan Gomisiwn y Mileniwm; cynhaliodd saith gêm yng Nghwpan Rygbi’r Byd 1999, gan gynnwys y rownd derfynol, pan gurodd Awstralia Ffrainc 35–12; cynhaliodd rowndiau terfynol Cwpan FA Lloegr o 2001 hyd 2006 tra ailgodwyd Wembley; ers 2016 fe’i gelwir yn Stadiwm Principality.Senedd building ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd gan Richard Rogers Partnership wedi cystadleuaeth ryngwladol; fe’i hagorwyd gan y Frenhines Elizabeth II ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2006; defnyddiwyd tua 1,000 tunnell o lechi Cymru, mae’r nenfwd tonnog o gedrwydd coch gorllewinol o Ganada, ac mae desgiau’r aelodau a seddau’r oriel gyhoeddus o dderw Cymreig; mae cwfl uwchben y to’n troi gyda’r gwynt i awyru’r siambr drafod gron, y Siambr; mae dŵr glaw o’r to’n fflysio’r toiledau, mae pibellau 100 metr i lawr yn tynnu ar wres y ddaear, ac mae boeler yn llosgi pren gwastraff; anelodd y penseiri at gynllun tryloyw ac agored, ac mae’r llawr cyntaf a’r ail ar agor i’r cyhoedd; costiodd £69.6 miliwn.Cardiff ↗Wikipedia (Saesneg)Caerdydd, o’r Gymraeg Canol Caerdyf, ‘caer y Taf’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn 75 OC; yn 1081 gorchmynnodd Gwilym I waith ar orthwr y castell y tu mewn i’r hen furiau Rhufeinig; daeth siarteri yn 1331, 1359 a 1400, a statws bwrdeistref yn 1542; yn 1404 llosgodd Owain Glyndŵr y dref a chipio’r castell; dechreuodd Ardalydd Bute godi doc yn y 1830au, a chyn y Rhyfel Byd Cyntaf gadawai mwy na 10 miliwn tunnell o lo’r porthladd bob blwyddyn; daeth statws dinas ar 28 Hydref 1905, a chadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ar 20 Rhagfyr 1955; ffurfiwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 ac agorodd adeilad y Senedd ar 1 Mawrth 2006; yn 2021 gallai 12.2% o’r bobl siarad Cymraeg, i fyny o 6.6% yn 1991; 362,400 o bobl yn 2021.
Ganed Ivor Novello ar Heol y Bont-faen yn 1893, a daeth Betty Campbell o Butetown yn brifathrawes ddu gyntaf Cymru.FfynonellauNovello, Ivor (David Ivor Davies till 1927; 1893 – 1951), composer, playwright, stage and film actor ↗Mary Auronwy James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 95 Heol y Bont-faen, Caerdydd, 15 Ionawr 1893, i deulu cerddorol iawn a symudodd yn fuan i Lwyn-yr-eos, 11 Heol y Gadeirlan, Caerdydd, unig fab David Davies, casglwr trethi, a Clara Novello Davies; cafodd hyfforddiant cerddorol gan ei fam a (Syr) Herbert Brewer, Caerloyw; enillodd ei lais soprano da wobrau mewn eisteddfodau ac ysgoloriaeth gorawl i Ysgol Coleg Magdalen, Rhydychen, yn 10 oed, lle daeth yn fuan yn unawdydd gyda chôr y coleg; dychwelodd adref yn athro piano ac yn gyfeilydd yng nghyngherddau ei fam, yna i Lundain, gan gyfansoddi baledi; yn 1913 symudodd i 11 Aldwych, lle bu’n byw weddill ei oes, gan brynu Redroofs ger Maidenhead yn ddiweddarach; treuliodd bron ei holl fywyd mewn awyrgylch gerddorol; roedd yn brysur yn ddi-baid, yn ffilmio yn y dydd, ar y llwyfan gyda’r nos, a phob munud sbâr yn ysgrifennu a chyfansoddi gweithiau newydd, bron pob un yn fwy disglair na’r un o’i flaen; cyhoeddwyd ei gân gyntaf, ‘Spring of the year’, pan oedd yn 15; yn 21 daeth yn enwog am ei gân adeg y rhyfel ‘Keep the home fires burning’, geiriau gan Lena Guilbert Ford; ysgrifennodd tua 60 o faledi a chaneuon, gan gynnwys ‘We’ll gather lilacs’; cyfansoddodd ei sgôr theatr gyntaf, Theodore & Co, yn ystod y rhyfel; anfonwyd ef ar genhadaeth lwyddiannus iawn i Sweden yn 1918 fel diddanwr i wrthweithio propaganda’r Almaen; wedi’r rhyfel cymerodd y brif ran yn y ffilm The Call of the Blood a serennu mewn tua 16 o ffilmiau Prydeinig ac Americanaidd eraill; gwireddwyd ei ddyhead pennaf i fod yn actor llwyfan yn 1921 yn Deburau; bu ei ddrama gyntaf, The Rat, yn llwyddiant iddo fel awdur ac actor; dechreuodd ei ddramâu cerdd, ei gyfansoddiadau mwyaf poblogaidd, gyda Glamorous Night (1935), a’i seithfed a’r olaf, King’s Rhapsody (1949), oedd ei orau; nid oes amheuaeth na thynnai’r tyrfaoedd; bu farw’n sydyn 6 Mawrth 1951 ar anterth ei enwogrwydd; gosodwyd ei benddelw yn y Theatre Royal, Drury Lane, ac mae placiau’n nodi man ei eni a’i gartref yn Llundain, lle bu farw.Betty Campbell ↗Wikipedia (Saesneg)Betty Campbell (6 Tachwedd 1934 – 13 Hydref 2017), ymgyrchydd cymunedol o Gymru a phennaeth du cyntaf Cymru; adwaenid Tre-biwt gynt fel Tiger Bay, a dyfodd o gwmpas dociau Caerdydd; llong ei thad oedd yr Ocean Vanguard, a suddwyd gan dorpido yn 1942; yn 1960, a hithau â thri o blant, gwelodd fod Coleg Hyfforddi Athrawon Caerdydd wedi dechrau derbyn menywod, ac roedd hi’n un o ddim ond chwech o fenywod a dderbyniwyd; Wrth siarad yn y Senedd: ‘Roeddwn i’n benderfynol fy mod i’n mynd i fod yn un o’r bobl hynny a chodi’r ysbryd du, y diwylliant du gymaint ag y gallwn’; cynghorydd dros Dre-biwt 1991–95 ac 1999–2004; Mount Stuart yn batrwm i addysg amlddiwylliannol; aelod o Gomisiwn Addysg Sefydliad Paul Hamlyn, y dyfynnodd ei lyfr Learning to Succeed (1993) arferion o Ysgol Gynradd Mount Stuart; aelod o fwrdd BBC Cymru yn y 1980au; cymrawd er anrhydedd Prifysgol Metropolitan Caerdydd; MBE 2003; gwobr cyflawniad oes yn 2015 gan grŵp Aelodau Du Unsain Cymru am ei chyfraniad i hanes pobl dduon ac addysg yng Nghymru; ymgyrch Merched Mawreddog Cymru; enillodd bleidlais 2019 o restr fer Cranogwen, yr Arglwyddes Rhondda, Elizabeth Andrews, Elaine Morgan a Betty Campbell; dadorchuddiwyd cerflun gan Eve Shepherd 29 Medi 2021 yn y Sgwâr Canolog; yn 2022 ymddangosodd llun o’r cerflun yn fideo cân Cwpan y Byd Cymru, Yma o Hyd.
Y Senedd, Bae CaerdyddStadiwm Principality
Ar fap y trefi →Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenYr athrawes ganu o Gaerdydd yr enillodd ei Chôr Merched Cymru yn Ffair y Byd Chicago yn 1893 ac a ganodd o flaen y Frenhines Victoria, a mam Ivor Novello.
Clara Novello DaviesMeddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.
Syr Thomas LewisCyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.
Morfydd Llwyn OwenCyfansoddwr ‘Keep the Home Fires Burning’ a aned yng Nghaerdydd, eilun y llwyfan a brenin y sioe gerdd. Mae Gwobrau Ivor Novello yn dwyn ei enw.
Ivor NovelloMeddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.
Martyn Lloyd-JonesBardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.
Dannie AbseRhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.
John JenkinsBardd o Gaerdydd y darllenir ei cherddi ym mhob ysgol yng Nghymru; Bardd Cenedlaethol Cymru o 2008 i 2016.
Gillian ClarkeFfisegydd a aned yng Nghaerdydd a ragfynegodd, yn 22 oed, effaith Josephson, a ddefnyddir yn offer mwyaf sensitif y byd, ac a enillodd Wobr Nobel yn 33.
Brian JosephsonNofelydd o Gaerdydd, awdur Eye of the Needle a The Pillars of the Earth, un o awduron mwyaf poblogaidd y byd.
Ken FollettCynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.
David EmanuelMae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.
Caer yng NghaerdyddLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrMae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.
Agor Camlas MorgannwgMae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrMae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.
Doc cyntaf CaerdyddMae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.
Rheilffordd Cwm TafMae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.
Colegau yng Nghaerdydd a BangorMae’r Gyfnewidfa Lo yn agor yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd. Ar ei llawr masnachu y pennir pris glo’r byd.
Agor y Gyfnewidfa LoMae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.
Prifysgol CymruDaw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.
Y Llydawiaid yn yr OrseddLlofnodir y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, am fargen mewn glo Cymreig.
Y siec filiwn punt gyntafMae Cymru’n ennill o 3–0 ar Barc yr Arfau, a daw Caerdydd yn ddinas yr un flwyddyn.
Cymru’n curo’r Crysau DuonFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf