William Wroth
Sylfaenydd y capel cyntaf yng Nghymru (wedi’i gofnodi)Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.
William Wroth

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Casnewydd
Casnewydd
Casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yma yn 1639.
Llun: Eglwys Dyfrig, Llanfaches · Colin Bates, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanfaches: llan Maches
Llanfaches
Mae Llanfaches islaw Coed Gwent, rhwng Cas-gwent a Chasnewydd. Fe’i henwyd ar ôl Santes Maches, merch Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a chododd Sant Tathan, abad Caer-went, eglwys yn ei henw yma.FfynhonnellLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.
| Wroth yn rheithor | 1617FfynhonnellWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au. |
|---|---|
| Yr eglwys Annibynnol gyntaf | 1639FfynonellauTabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au. |
| Capel y Tabernacl | y 1920auFfynhonnellWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au. |
Roedd William Wroth, rheithor o 1617, yn hoff o gerddoriaeth a hwyl unwaith, hyd ddiwrnod yn 1625–6 pan daflodd ei ffidil o’r neilltu a syrthio ar ei liniau mewn gweddi. Deuai tyrfaoedd o’r siroedd cyfagos i’w glywed, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent am fod yr eglwys yn rhy fach.FfynhonnellWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Ym mis Tachwedd 1639 sefydlodd Wroth yn Llanfaches yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yn y wlad. Fe’i galwyd yn Jerwsalem Cymru, ac o fewn dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynydd Islwyn, Caerdydd ac Abertawe.FfynonellauTabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642, ac arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703. Claddwyd Wroth yn Llanfaches.FfynonellauTabernacle, Llanvaches; Llanfaches ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 10704): sefydlwyd achos yr Annibynwyr yn Llanfaches yn 1639 dan y Parch. William Wroth, y gynulleidfa Annibynnol a’r gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru, gyda chefnogaeth Henry Jessey o Southwark; cyfarfu’r aelodau mewn tai ac ysguboriau, cafodd y llysenw ‘Jerwsalem Cymru’, ac ymhen dwy flynedd roedd ganddi ganghennau ym Mynyddislwyn, Caerdydd ac Abertawe; dilynodd Walter Cradock Wroth yn 1642; arweiniodd Thomas Barnes y gynulleidfa o 1651 hyd 1703; wedi Deddf Goddefiad 1689 trwyddedwyd tua deg ar hugain o dai lleol i bregethu, a chyfrifodd rhestr o 1715 236 o aelodau; rhoddodd Thomas Lewis o Lanfaches y tir ar brydles 999 mlynedd am un gronyn pupur y flwyddyn; capel brodorol â ffenestri pen sgwâr, a’i ddodrefn yn gyson â dyddiad codi o 1802–3, a ail-luniwyd yn 1924 pan ychwanegwyd neuadd goffa William Wroth; dywedir bod darnau o’r capel cyntaf o’r 17eg ganrif yn y mur deheuol; rhestredig Gradd II.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Mae eglwys y plwyf, o’r 1300au gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig, a chodwyd capel y Tabernacl yn y 1920au.FfynonellauLlanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfaches, pentref a chymuned o fewn ffiniau dinas Casnewydd, yn hen sir Fynwy, tua hanner ffordd rhwng Cas-gwent a Chasnewydd, ychydig i’r gogledd o’r A48 ac islaw Coed Gwent; wedi’i enwi ar ôl Santes Maches, merch Sant Gwynllyw a chwaer Sant Cadog, a fu’n byw fel bugeiles yn y 5ed ganrif; cododd Sant Tathan, abad Caer-went gerllaw, eglwys yn y fan lle bu farw, a elwid Merthyr Maches ac yn ddiweddarach Llanfaches; mae eglwys y plwyf, o’r 14eg ganrif gan mwyaf, wedi’i chysegru i Sant Dyfrig ac yn rhestredig Gradd II; claddwyd William Wroth dan gyntedd yr eglwys; ailgodwyd y capel yn Llanfaches yn 1802; aeth George Borrow heibio iddo yn 1854 ar ei daith gerdded o Gasnewydd i Gas-gwent, a ddisgrifir yn Wild Wales (1862); ail-luniwyd capel y Tabernacl yn 1924; yn 2006 cafwyd celc o 599 o ddenarii arian, o tua 160 OC, wedi’u cuddio mewn crochan coginio a wnaed yn lleol, ac maent bellach yn Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yng Nghaerllion.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.
William WrothMae William Wroth yn casglu’r gynulleidfa Anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, yn Sir Fynwy. Un dydd bydd capeli’n llunio’r wlad gyfan.
Y capel cyntaf yn LlanfachesFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf