Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Ddinbych

Sir Ddinbych

Dinbych · Denbigh

Llys Dafydd ap Gruffudd, a roddwyd gan Edward I i Henry de Lacy. Man geni’r fforiwr H. M. Stanley a gwasg Gymraeg fawr Thomas Gee.

Llun: Yr hen neuadd sir, y llyfrgell heddiw, Dinbych · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir DdinbychYn Gymraeg: Dinbych53.183° N, 3.417° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Dinbych: din bych, caer fach

Dinbych

  • Din caer
  • bych bach

Denbigh

  • Denbigh ffurf Saesneg ar Dinbych, ‘din bach’

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Dinbych yn dringo ei bryn yn Nyffryn Clwyd at y castell a’r muriau ar y copa. Yn y canrifoedd wedyn daeth yn dref argraffu Cymraeg a llên Gymraeg.

EnwDinbych, ‘caer fechan’
Dechrau’r castell a’r muriau1282
Eisteddfod Genedlaethol1882, 1939, 2001 a 2013

Humphrey Llwyd

Ganed Humphrey Llwyd yn Ninbych tua 1527, mab clerc gwaith y castell. Yn fapiwr, yn hynafiaethydd ac yn aelod seneddol dros Ddinbych, daeth adref yn yr 1560au i fyw o fewn muriau’r castell, ac mae ei lyfrgell bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig.

Twm o’r Nant

Cymerodd Thomas Edwards, Twm o’r Nant, ei enw o Nant ger Nantglyn, ychydig filltiroedd o’r dref. Dysgodd ddarllen yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones, gwnaeth ei inc ei hun o eirin ysgaw, ac ysgrifennodd a chwaraeodd yr anterliwtiau sy’n cysylltu’r ddrama Gymraeg hen a modern.

Gwasg Gee

Ganed Thomas Gee yn Ninbych yn 1815 ac aeth i wasg ei dad, Gwasg Gee, yn bedair ar ddeg. Argraffodd Y Traethodydd, Y Gwyddoniadur Cymreig a Baner ac Amserau Cymru, papur a fu â rhan fawr yn y mudiad cenedlaethol. Yn ddiweddarach prynodd Kate Roberts a’i gŵr y wasg, ac wedi ei farw ef bu hi’n ei rhedeg am ddeng mlynedd arall.

Ymweld

Mae Porth y Bwrdeisiaid, y mae ei ddau dŵr ar sêl y dref, yn dal i sefyll ar yr hen furiau. Gerllaw mae Eglwys Leicester, a ddechreuwyd yn 1579 ac na orffennwyd erioed.

Thomas GeeSyr Henry Morton Stanley

Ar fap y trefi →

Pobl Dinbych

1527–1568

Humphrey Llwyd

Lluniwr y map cyntaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.

Humphrey Llwyd
1739–1810

Twm o’r Nant

Shakespeare Cymru (wedi’i gofnodi)

Thomas Edwards o Lannefydd, cariwr a dramodydd, y chwaraewyd ei anterliwtiau doniol ar wagenni mewn sgwariau marchnad ledled Cymru.

Twm o’r Nant
1891–1985

Kate Roberts

Brenhines ein llên (wedi’i gofnodi)

Merch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.

Kate Roberts
1815–1898

Thomas Gee

Cyhoeddwr Dinbych (wedi’i gofnodi)

Cyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.

Thomas Gee
1841–1904

Syr Henry Morton Stanley

Fforiwr Affrica (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.

Syr Henry Morton Stanley

Ar y llinell amser

  1. Y map cyntaf o Gymru

    Mae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.

    Y map cyntaf o Gymru
  2. Mordaith Madog mewn print

    Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.

    Mordaith Madog mewn print
  3. Yr Afon Newydd

    Mae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.

    Yr Afon Newydd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf