

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Llanfair Pwllgwyngyll · Llanfairpwllgwyngyll
Lluniwyd ei ffurf hir o 58 llythyren yn yr 1860au i ddenu ymwelwyr oddi ar y rheilffordd newydd, a llwyddodd. Cyfarfu Sefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain yma yn 1915.
Llun: Toeau Llanfair Pwllgwyngyll, o Golofn Ardalydd Môn · Robin Drayton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanfair Pwllgwyngyll: eglwys Fair ym mhant y cyll gwyn
Llanfair Pwllgwyngyll
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- fair y Santes Fairo Mair (treiglad meddal: m → f)
- Pwll pwll
- gwyn gwyn
- gyll coed cyllo cyll (treiglad meddal: c → g)
Llanfairpwllgwyngyll
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- fair y Santes Fairo Mair (treiglad meddal: m → f)
- pwll pwll
- gwyn gwyn
- gyll coed cyllo cyll (treiglad meddal: c → g)
Saif Llanfairpwll ar Fôn uwchben Afon Menai, lle mae’r ffordd a’r rheilffordd yn cyrraedd yr ynys. Mae ei henw hir wedi’i gwneud yn enwog drwy’r byd, ac yma y cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain.FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg.
| Hen enw | Pwllgwyngyll, ‘pwll y cyll gwyn’FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg. |
|---|---|
| Sefydliad y Merched | Y cyfarfod cyntaf ym Mhrydain, 1915FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg. |
| Siaradwyr Cymraeg | 71% yn 2011FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg. |
Yr enw hir
Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr 1250au. Mae’r enw llawn yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon.FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg.
O Oes y Cerrig
Bu pobl yn byw yma ers Oes Newydd y Cerrig, ac mae cromlech wedi goroesi yn Nhŷ Mawr. Efallai fod safle Cristnogol yma ers y 7fed ganrif, ymhell cyn eglwys y Santes Fair.FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg.
Y pontydd
Pont ffordd Telford yn 1826 a unodd Fôn â gweddill Cymru gyntaf, a Phont Britannia Robert Stephenson a gariodd y rheilffordd dros yr afon o 1850.FfynonellauLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg.Britannia Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Robert Stephenson gyda William Fairbairn ar gyfer Rheilffordd Caer a Chaergybi; gosodwyd y garreg sylfaen ar 10 Ebrill 1846; ar 5 Mawrth 1850 gosododd Stephenson y rhybed olaf, croesodd trenau gyntaf ar 18 Mawrth 1850, ac roedd y ddau diwb ar waith o 21 Hydref 1850; blychau petryal o haearn gyr oedd y tiwbiau, gyda’r tŵr canol ar Graig Britannia; mae pedwar llew calchfaen mawr gan John Thomas yn ei gwarchod; difethodd tân ym mis Mai 1970 y tiwbiau, ac fe’i hailgodwyd ar fwâu dur, gyda dec ffordd a agorwyd yn 1980.
Ymweld
Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw’r atyniad mwyaf poblogaidd yn y pentref.FfynhonnellLlanfairpwllgwyngyll ↗Wikipedia (Saesneg)Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn ger Afon Menai; Pwllgwyngyll oedd y drefgordd ganoloesol, ‘pwll y cyll gwyn’, a ysgrifennwyd gyntaf fel Piwllgunyl mewn prisiad eglwysig o’r 1250au; mae’r enw hir yn golygu’n fras ‘eglwys y Santes Fair ym mhwll y cyll gwyn, ger y trobwll chwyrn, ac eglwys Sant Tysilio ger yr ogof goch’, a’r trobwll yw Pwll Ceris yn yr afon; Llanfairpwll yw enw swyddogol yr orsaf, a’i harwydd hir yw prif atyniad y pentref; cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Sefydliad y Merched ym Mhrydain yma yn 1915; bu pobl yn byw yn yr ardal ers Oes Newydd y Cerrig, â chromlech yn Nhŷ Mawr; mae Pont Britannia (1850) yn cario’r rheilffordd dros yr afon; yn 2011 gallai 71% o’r trigolion siarad Cymraeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







