
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Porthaethwy · Menai Bridge
Tyfodd y dref o amgylch pont grog Thomas Telford o 1826, y bont grog fawr gyntaf yn y byd.
Llun: Porthaethwy a’r Fenai, o bont Telford · Colin Park, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Porthaethwy: porth y Daethwy, hen lwyth ym Môn
Porthaethwy
- Porth porth, glanfa
- aethwy y Daethwy, hen lwyth ym Môn
Menai Bridge
- Menai Afon Menai
- Bridge Saesneg: pont
Saif Porthaethwy ar lan Môn i Afon Menai, ym mhen pont Telford. Am ganrifoedd croesai fferi yma, ac mae ffair hydref y dref wedi’i chynnal ers 1691.FfynhonnellMenai Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Porthaethwy, ar Ynys Môn ger Afon Menai; daw’r enw o porth a Daethwy, enw pobl ac yn ddiweddarach gwmwd canoloesol; cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292, a bu’n rhedeg hyd nes agor y bont yn 1826; dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy ar Ynys Tysilio, lle saif eglwys blwyf Sant Tysilio, eglwys o’r 14eg ganrif; cynhelir Ffair y Borth ar 24 Hydref ar y tir comin i’r gogledd o’r Stryd Fawr, ‘traddodiad sy’n mynd yn ôl i 1691’, ffair geffylau i ddechrau, a gwerthwyd da byw yno hyd y 1970au; amgueddfa gymunedol am y ddwy bont yw Treftadaeth Menai; mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr.
| Enw | Porthaethwy, porth y DaethwyFfynhonnellMenai Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Porthaethwy, ar Ynys Môn ger Afon Menai; daw’r enw o porth a Daethwy, enw pobl ac yn ddiweddarach gwmwd canoloesol; cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292, a bu’n rhedeg hyd nes agor y bont yn 1826; dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy ar Ynys Tysilio, lle saif eglwys blwyf Sant Tysilio, eglwys o’r 14eg ganrif; cynhelir Ffair y Borth ar 24 Hydref ar y tir comin i’r gogledd o’r Stryd Fawr, ‘traddodiad sy’n mynd yn ôl i 1691’, ffair geffylau i ddechrau, a gwerthwyd da byw yno hyd y 1970au; amgueddfa gymunedol am y ddwy bont yw Treftadaeth Menai; mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr. |
|---|---|
| Agor y bont | 30 Ionawr 1826FfynhonnellMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan. |
| Ffair y Borth | Bob 24 Hydref, ers 1691FfynhonnellMenai Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Porthaethwy, ar Ynys Môn ger Afon Menai; daw’r enw o porth a Daethwy, enw pobl ac yn ddiweddarach gwmwd canoloesol; cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292, a bu’n rhedeg hyd nes agor y bont yn 1826; dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy ar Ynys Tysilio, lle saif eglwys blwyf Sant Tysilio, eglwys o’r 14eg ganrif; cynhelir Ffair y Borth ar 24 Hydref ar y tir comin i’r gogledd o’r Stryd Fawr, ‘traddodiad sy’n mynd yn ôl i 1691’, ffair geffylau i ddechrau, a gwerthwyd da byw yno hyd y 1970au; amgueddfa gymunedol am y ddwy bont yw Treftadaeth Menai; mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr. |
Y fferi a’r gwartheg
Cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292. Cyn y bont, yr afon oedd yr unig ffordd oddi ar yr ynys, a’r llanw cryf a’r trobyllau’n ei gwneud yn beryglus, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr.FfynonellauMenai Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Porthaethwy, ar Ynys Môn ger Afon Menai; daw’r enw o porth a Daethwy, enw pobl ac yn ddiweddarach gwmwd canoloesol; cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292, a bu’n rhedeg hyd nes agor y bont yn 1826; dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy ar Ynys Tysilio, lle saif eglwys blwyf Sant Tysilio, eglwys o’r 14eg ganrif; cynhelir Ffair y Borth ar 24 Hydref ar y tir comin i’r gogledd o’r Stryd Fawr, ‘traddodiad sy’n mynd yn ôl i 1691’, ffair geffylau i ddechrau, a gwerthwyd da byw yno hyd y 1970au; amgueddfa gymunedol am y ddwy bont yw Treftadaeth Menai; mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr.Menai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.
Pont Telford
Dechreuwyd pont Thomas Telford, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd, yn 1819 â thyrau o galchfaen Penmon. Fe’i hagorwyd ar 30 Ionawr 1826, yn ddigon uchel i longau hwyliau fynd odani, a thorrodd naw awr oddi ar y daith o Lundain i Gaergybi.FfynhonnellMenai Suspension Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Pont Grog y Borth (Pont y Borth), dros y Fenai rhwng Ynys Môn a’r tir mawr; cynlluniwyd gan Thomas Telford a’i chwblhau yn 1826, un o bontydd crog mawr cyntaf y byd; cyn hynny, yr unig ffordd i’r ynys oedd dros y culfor, a wnaed yn beryglus gan lifoedd llanw cryf a throbyllau, a bu’n rhaid i wartheg Môn nofio drosodd i gyrraedd marchnadoedd y tir mawr; wedi’r uno ag Iwerddon yn 1800 tyfodd y traffig rhwng Llundain a Chaergybi, a rhoddodd Deddf Ffyrdd Caergybi 1815 y ffordd i Telford; dewiswyd y safle am ei glannau uchel, digon uchel i longau hwylio fynd oddi tani; dechreuodd y gwaith yn 1819 gyda’r tyrau, o galchfaen Penmon; mae un ar bymtheg o gadwyni yn cario’r rhychwant o 176 metr (577 troedfedd); agorodd ar 30 Ionawr 1826 a thorri 9 awr oddi ar y daith 36 awr o Lundain i Gaergybi; mae ar ddarn punt 2005; mae Llwybr Arfordir Cymru yn croesi’r bont, ac ar ochr Môn mae cofeb i bobl Aberfan.
Ynys Tysilio
Ar Ynys Tysilio, dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy, ac yno saif yr eglwys o’r 14eg ganrif sy’n dwyn ei enw.FfynhonnellMenai Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Porthaethwy, ar Ynys Môn ger Afon Menai; daw’r enw o porth a Daethwy, enw pobl ac yn ddiweddarach gwmwd canoloesol; cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292, a bu’n rhedeg hyd nes agor y bont yn 1826; dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy ar Ynys Tysilio, lle saif eglwys blwyf Sant Tysilio, eglwys o’r 14eg ganrif; cynhelir Ffair y Borth ar 24 Hydref ar y tir comin i’r gogledd o’r Stryd Fawr, ‘traddodiad sy’n mynd yn ôl i 1691’, ffair geffylau i ddechrau, a gwerthwyd da byw yno hyd y 1970au; amgueddfa gymunedol am y ddwy bont yw Treftadaeth Menai; mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr.
Ymweld
Dechreuodd Ffair y Borth fel ffair geffylau ac mae’n dal i lenwi’r dref bob mis Hydref. Mae Treftadaeth Menai, amgueddfa gymunedol, yn adrodd hanes y ddwy bont, ac mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr.FfynhonnellMenai Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Porthaethwy, ar Ynys Môn ger Afon Menai; daw’r enw o porth a Daethwy, enw pobl ac yn ddiweddarach gwmwd canoloesol; cofnodwyd fferi dros y Fenai gyntaf yn 1292, a bu’n rhedeg hyd nes agor y bont yn 1826; dywedir i Sant Tysilio fyw fel meudwy ar Ynys Tysilio, lle saif eglwys blwyf Sant Tysilio, eglwys o’r 14eg ganrif; cynhelir Ffair y Borth ar 24 Hydref ar y tir comin i’r gogledd o’r Stryd Fawr, ‘traddodiad sy’n mynd yn ôl i 1691’, ffair geffylau i ddechrau, a gwerthwyd da byw yno hyd y 1970au; amgueddfa gymunedol am y ddwy bont yw Treftadaeth Menai; mae’r llong ymchwil Prince Madog yn angori wrth Bier San Siôr.
Ar y llinell amser
Buddugoliaeth Moel-y-don
Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.
Buddugoliaeth Moel-y-donPont y Borth
Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.
Pont y BorthPont Britannia
Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.
Pont Britannia
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf










