Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Bangor

Sefydlodd Deiniol ei fynachlog yma tua 525, gan wneud Bangor yn un o esgobaethau hynaf Prydain. Agorodd ei choleg prifysgol yn 1884.

Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, eglwys Deiniol · habiloid, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd53.227° N, 4.129° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Bangor: ffens blethedig, clawdd mynachlog Deiniol

Bangor

  • Bangor ffens blethedig, clawdd mynachlog

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Bangor o amgylch mynachlog Sant Deiniol, a sefydlwyd yn y 500au, ac mae ei hesgobaeth yn un o’r hynaf ym Mhrydain. Hi yw’r unig le yng Nghymru sy’n ddinas trwy hawl hynafol.

EnwBangor, ffens o wiail plethedig
Sefydlu’r brifysgol1884
Pier y Garth1893, 1,500 troedfedd o hyd

Caead Deiniol

Rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir i Ddeiniol i’w fynachlog, a’i ffens o wiail a roddodd ei henw i’r ddinas. Cyfrifwyd Deiniol yn ddiweddarach yn esgob cyntaf Bangor, ac fe’i hanrhydeddir yn Llydaw hefyd, fel Sant Denoual.

Eglwys gadeiriol y brenhinoedd

Talodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, am eglwys newydd o gerrig dan yr Esgob David, a’i gladdu ger yr allor fawr yn 1137. Claddwyd ei fab Owain Gwynedd yma hefyd, ac yn 1188 gwelodd Gerallt Gymro offeren yn cael ei chanu yn yr eglwys gadeiriol.

Dinas dysg

Agorodd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor yn 1884, a thyfu’n Brifysgol Bangor. Yn yr un ganrif estynnodd y dref allan i’r afon â Phier y Garth, yr ail hiraf yng Nghymru.

Ymweld

Saif eglwys gadeiriol Sant Deiniol, adeilad Gradd I y mae’r eglwys bresennol yn dyddio o’r 1100au, yn y tir isel yng nghanol y ddinas. Mae Pier y Garth yn dal i ymestyn tua Môn.

Deiniol Sant

Ar fap y trefi →

Pobl Bangor

c. 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Gruffudd ap Cynan
c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd
d. c. 584

Deiniol Sant

Sefydlydd Bangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.

Deiniol Sant
1818–1898

John Jones, Seryddwr

Seryddwr y cei llechi (wedi’i gofnodi)

Llafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.

John Jones, Seryddwr

Ar y llinell amser

  1. Henebion Llandygái (archaeoleg)

    Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

    Henebion Llandygái
  2. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor
  3. Colegau yng Nghaerdydd a Bangor

    Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.

    Colegau yng Nghaerdydd a Bangor
  4. Prifysgol Cymru

    Mae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.

    Prifysgol Cymru

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf