Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae Llyfr Llandaf yn cofnodi rhoddion tir Morgan i’w heglwys · Llun: Wikimedia Commons · Ham, CC BY-SA 3.0
Ystyr yr enw
Morgan Mwynfawr: Morgan ‘Mwynfawr’
Morgan Mwynfawr
Morganei enw ei hun
Mwynfawrcyfoethog (mwyn + mawr)
2 munud o ddarllen
Morgan Mwynfawr oedd y brenin Glywysing a Gwent y cafodd gwlad Morgannwg ei henw ohono yn ôl pob tebyg. Roedd yn ŵyr i’r Brenin Meurig ap Tewdrig ac yn fab i Athrwys, a theyrnasodd ei linach dros dde-ddwyrain Cymru am ganrifoedd ar ei ôl.FfynonellauMorgan Mwynfawr (fl. 730), ‘the Benefactor’, or Morgan ab Athrwys, king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY brenin y cafodd hen deyrnas Morgannwg, a gynhwysai Glywysing a Gwent, ei henw ohono yn ôl pob tebyg; ŵyr ac olynydd y Brenin Meurig ap Tewdrig yn ddiau, a’i wraig oedd Onbraus, merch Gwrgant Mawr, brenin olaf Erging yn ne swydd Henffordd; ymestynnai teyrnas Morgan y tu hwnt i Wy i ran o Erging a thua’r gorllewin hyd at Dywi; ei olynydd oedd ei fab Ithel.Morgan ab Athrwys ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan ab Athrwys (bl. tua 730), brenin Gwent a Glywysing, sef Morgannwg, yn ne-ddwyrain Cymru; ŵyr Meurig ap Tewdrig a mab Athrwys ap Meurig; dadleua J. E. Lloyd fod ei amser a’i deyrnasiad dros Went a Glywysing yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg; drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgant Mawr, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd; mae siarteri Llyfr Llandaf yn cynnwys llawer o roddion a wnaeth i Landaf yn amser yr Esgobion Euddogwy a Berthguin, ac eraill y bu’n dyst iddynt; mae’r Llyfr yn cynnwys llawer o hen ddeunydd gwerthfawr ac mae’n debyg y gellir dibynnu arno am y darlun cyffredinol o Forgan; daliai diroedd yng Ngŵyr, Morgannwg a Gwent, ac roedd yn ôl pob tebyg yn arglwydd ar y rhan fwyaf o’r tir rhwng Llwchwr a Gwy; ei olynydd oedd ei fab Ithel, y rhannodd ei feibion niferus eu hetifeddiaeth yn ddiweddarach.Morgan Mwynfawr ↗Wicipedia CymraegMorgan Mwynfawr, neu Morgan ab Athrwys (bl. tua 730 OC), brenin Teyrnas Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru yn hanner cyntaf yr wythfed ganrif; mab Athrwys ap Meurig ac ŵyr Meurig ap Tewdrig; dilynodd Meurig ar yr orsedd, gan fod ei dad, Athrwys, eisoes wedi marw; Morgan a roddodd ei enw i deyrnas Morgannwg, er bod ei deyrnas yn ehangach na Morgannwg ei hun, yn ymestyn at Afon Tywi yn y gorllewin ac yn cynnwys Gwent a Glywysing a rhan o Erging i’r dwyrain o Afon Gwy hefyd, efallai; ei olynydd oedd ei fab, Ithel ap Morgan.
Roedd Morgan yn fab i Athrwys ap Meurig ac yn ŵyr i’r Brenin Meurig ap Tewdrig. Roedd ei dad Athrwys wedi marw o flaen yr hen Feurig, felly pan fu farw’r brenin, Morgan a’i dilynodd ar yr orsedd. Drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgan Fawr, brenin olaf Ergyng, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd.FfynonellauMorgan Mwynfawr (fl. 730), ‘the Benefactor’, or Morgan ab Athrwys, king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY brenin y cafodd hen deyrnas Morgannwg, a gynhwysai Glywysing a Gwent, ei henw ohono yn ôl pob tebyg; ŵyr ac olynydd y Brenin Meurig ap Tewdrig yn ddiau, a’i wraig oedd Onbraus, merch Gwrgant Mawr, brenin olaf Erging yn ne swydd Henffordd; ymestynnai teyrnas Morgan y tu hwnt i Wy i ran o Erging a thua’r gorllewin hyd at Dywi; ei olynydd oedd ei fab Ithel.Morgan Mwynfawr ↗Wicipedia CymraegMorgan Mwynfawr, neu Morgan ab Athrwys (bl. tua 730 OC), brenin Teyrnas Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru yn hanner cyntaf yr wythfed ganrif; mab Athrwys ap Meurig ac ŵyr Meurig ap Tewdrig; dilynodd Meurig ar yr orsedd, gan fod ei dad, Athrwys, eisoes wedi marw; Morgan a roddodd ei enw i deyrnas Morgannwg, er bod ei deyrnas yn ehangach na Morgannwg ei hun, yn ymestyn at Afon Tywi yn y gorllewin ac yn cynnwys Gwent a Glywysing a rhan o Erging i’r dwyrain o Afon Gwy hefyd, efallai; ei olynydd oedd ei fab, Ithel ap Morgan.Morgan ab Athrwys ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan ab Athrwys (bl. tua 730), brenin Gwent a Glywysing, sef Morgannwg, yn ne-ddwyrain Cymru; ŵyr Meurig ap Tewdrig a mab Athrwys ap Meurig; dadleua J. E. Lloyd fod ei amser a’i deyrnasiad dros Went a Glywysing yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg; drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgant Mawr, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd; mae siarteri Llyfr Llandaf yn cynnwys llawer o roddion a wnaeth i Landaf yn amser yr Esgobion Euddogwy a Berthguin, ac eraill y bu’n dyst iddynt; mae’r Llyfr yn cynnwys llawer o hen ddeunydd gwerthfawr ac mae’n debyg y gellir dibynnu arno am y darlun cyffredinol o Forgan; daliai diroedd yng Ngŵyr, Morgannwg a Gwent, ac roedd yn ôl pob tebyg yn arglwydd ar y rhan fwyaf o’r tir rhwng Llwchwr a Gwy; ei olynydd oedd ei fab Ithel, y rhannodd ei feibion niferus eu hetifeddiaeth yn ddiweddarach.
Rheolai Morgan Went a Glywysing ill dwy, ac ymestynnai ei diroedd o Ŵyr drwy Forgannwg i Went, o Lwchwr i Wy. Âi ei deyrnas y tu hwnt i Wy i Ergyng a thua’r gorllewin hyd at Dywi. Barnodd yr hanesydd J. E. Lloyd fod amser Morgan a’i deyrnasiad dros y ddwy deyrnas yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd teyrnas Morgannwg, Gwlad Morgan, ac felly siroedd Morgannwg a adwaenwn heddiw.FfynonellauMorgan ab Athrwys ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan ab Athrwys (bl. tua 730), brenin Gwent a Glywysing, sef Morgannwg, yn ne-ddwyrain Cymru; ŵyr Meurig ap Tewdrig a mab Athrwys ap Meurig; dadleua J. E. Lloyd fod ei amser a’i deyrnasiad dros Went a Glywysing yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg; drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgant Mawr, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd; mae siarteri Llyfr Llandaf yn cynnwys llawer o roddion a wnaeth i Landaf yn amser yr Esgobion Euddogwy a Berthguin, ac eraill y bu’n dyst iddynt; mae’r Llyfr yn cynnwys llawer o hen ddeunydd gwerthfawr ac mae’n debyg y gellir dibynnu arno am y darlun cyffredinol o Forgan; daliai diroedd yng Ngŵyr, Morgannwg a Gwent, ac roedd yn ôl pob tebyg yn arglwydd ar y rhan fwyaf o’r tir rhwng Llwchwr a Gwy; ei olynydd oedd ei fab Ithel, y rhannodd ei feibion niferus eu hetifeddiaeth yn ddiweddarach.Morgan Mwynfawr (fl. 730), ‘the Benefactor’, or Morgan ab Athrwys, king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY brenin y cafodd hen deyrnas Morgannwg, a gynhwysai Glywysing a Gwent, ei henw ohono yn ôl pob tebyg; ŵyr ac olynydd y Brenin Meurig ap Tewdrig yn ddiau, a’i wraig oedd Onbraus, merch Gwrgant Mawr, brenin olaf Erging yn ne swydd Henffordd; ymestynnai teyrnas Morgan y tu hwnt i Wy i ran o Erging a thua’r gorllewin hyd at Dywi; ei olynydd oedd ei fab Ithel.Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir bod Morgannwg a Glamorgan, gwlad Morgan, yn dod o’r brenin Morgan ab Athrwys o’r wythfed ganrif, Morgan Mwynfawr; mae rhai ysgolheigion yn cyfeirio yn hytrach at Forgan Hen o’r ddegfed ganrif; mae’n bosibl mai uniad Gwent a Glywysing yn unig a elwid yn Forgannwg.
Ystyr ei enw Mwynfawr yw’r Rhoddwr, y rhoddwr hael ei galon, ac mae Llyfr Llandaf yn dangos pam. Mae ei siarteri’n cofnodi llawer o roddion tir a wnaeth Morgan i eglwys Llandaf yn nyddiau’r Esgob Euddogwy a’r Esgob Berthguin, a llawer mwy y bu’n dyst iddynt. Lluniwyd y Llyfr yn y ddeuddegfed ganrif, ond mae’n cadw llawer o hen ddeunydd gwerthfawr, a gellir dibynnu arno am y darlun a rydd o Forgan fel brenin mawr a chyfaill hael i’r eglwys.FfynonellauMorgan ab Athrwys ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan ab Athrwys (bl. tua 730), brenin Gwent a Glywysing, sef Morgannwg, yn ne-ddwyrain Cymru; ŵyr Meurig ap Tewdrig a mab Athrwys ap Meurig; dadleua J. E. Lloyd fod ei amser a’i deyrnasiad dros Went a Glywysing yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg; drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgant Mawr, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd; mae siarteri Llyfr Llandaf yn cynnwys llawer o roddion a wnaeth i Landaf yn amser yr Esgobion Euddogwy a Berthguin, ac eraill y bu’n dyst iddynt; mae’r Llyfr yn cynnwys llawer o hen ddeunydd gwerthfawr ac mae’n debyg y gellir dibynnu arno am y darlun cyffredinol o Forgan; daliai diroedd yng Ngŵyr, Morgannwg a Gwent, ac roedd yn ôl pob tebyg yn arglwydd ar y rhan fwyaf o’r tir rhwng Llwchwr a Gwy; ei olynydd oedd ei fab Ithel, y rhannodd ei feibion niferus eu hetifeddiaeth yn ddiweddarach.The Book of Llandaff ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (LlGC llsgr. 17110E) (Saesneg)Y llawysgrif ei hun, a ysgrifennwyd yn Llandaf rhwng tua 1120 ac 1140.
Parhaodd enwogrwydd Morgan yn hen draddodiad Cymru. Mae hen restr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain yn cynnwys Car Morgan Mwynfawr: dim ond dymuno bod yn rhywle oedd raid i bwy bynnag a eisteddai ynddo, a byddai yno ar unwaith.FfynhonnellThirteen Treasures of the Island of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, rhestr o dri ar ddeg o bethau rhyfeddol a gedwir mewn llawysgrifau Cymraeg o’r bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg; yn eu plith mae Car Morgan Mwynfawr: pwy bynnag a eisteddai ynddo, gallai ddymuno bod lle y mynnai, a byddai yno ar unwaith.
Dilynwyd Morgan gan ei fab Ithel ap Morgan, ac ymhen amser rhannodd meibion niferus Ithel y deyrnas rhyngddynt. Roedd brenhinoedd Glywysing a Gwent am genedlaethau wedyn o waed Morgan.FfynonellauMorgan ab Athrwys ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan ab Athrwys (bl. tua 730), brenin Gwent a Glywysing, sef Morgannwg, yn ne-ddwyrain Cymru; ŵyr Meurig ap Tewdrig a mab Athrwys ap Meurig; dadleua J. E. Lloyd fod ei amser a’i deyrnasiad dros Went a Glywysing yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg; drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgant Mawr, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd; mae siarteri Llyfr Llandaf yn cynnwys llawer o roddion a wnaeth i Landaf yn amser yr Esgobion Euddogwy a Berthguin, ac eraill y bu’n dyst iddynt; mae’r Llyfr yn cynnwys llawer o hen ddeunydd gwerthfawr ac mae’n debyg y gellir dibynnu arno am y darlun cyffredinol o Forgan; daliai diroedd yng Ngŵyr, Morgannwg a Gwent, ac roedd yn ôl pob tebyg yn arglwydd ar y rhan fwyaf o’r tir rhwng Llwchwr a Gwy; ei olynydd oedd ei fab Ithel, y rhannodd ei feibion niferus eu hetifeddiaeth yn ddiweddarach.Morgan Mwynfawr (fl. 730), ‘the Benefactor’, or Morgan ab Athrwys, king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY brenin y cafodd hen deyrnas Morgannwg, a gynhwysai Glywysing a Gwent, ei henw ohono yn ôl pob tebyg; ŵyr ac olynydd y Brenin Meurig ap Tewdrig yn ddiau, a’i wraig oedd Onbraus, merch Gwrgant Mawr, brenin olaf Erging yn ne swydd Henffordd; ymestynnai teyrnas Morgan y tu hwnt i Wy i ran o Erging a thua’r gorllewin hyd at Dywi; ei olynydd oedd ei fab Ithel.Morgan Mwynfawr ↗Wicipedia CymraegMorgan Mwynfawr, neu Morgan ab Athrwys (bl. tua 730 OC), brenin Teyrnas Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru yn hanner cyntaf yr wythfed ganrif; mab Athrwys ap Meurig ac ŵyr Meurig ap Tewdrig; dilynodd Meurig ar yr orsedd, gan fod ei dad, Athrwys, eisoes wedi marw; Morgan a roddodd ei enw i deyrnas Morgannwg, er bod ei deyrnas yn ehangach na Morgannwg ei hun, yn ymestyn at Afon Tywi yn y gorllewin ac yn cynnwys Gwent a Glywysing a rhan o Erging i’r dwyrain o Afon Gwy hefyd, efallai; ei olynydd oedd ei fab, Ithel ap Morgan.
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, tad Morgan, oedd Arthur. Os felly, Morgan Mwynfawr oedd mab ac etifedd Arthur, ac mae gwlad Morgannwg yn dwyn enw mab Arthur hyd heddiw.FfynonellauThe Holy KingdomAdrian Gilbert, Alan Wilson a Baram Blackett, Bantam Press, 1998 (Saesneg)Yr achos dros Arthur fel Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Morgannwg, wedi’i osod allan yn llawn.Morgan Mwynfawr ↗Wicipedia CymraegMorgan Mwynfawr, neu Morgan ab Athrwys (bl. tua 730 OC), brenin Teyrnas Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru yn hanner cyntaf yr wythfed ganrif; mab Athrwys ap Meurig ac ŵyr Meurig ap Tewdrig; dilynodd Meurig ar yr orsedd, gan fod ei dad, Athrwys, eisoes wedi marw; Morgan a roddodd ei enw i deyrnas Morgannwg, er bod ei deyrnas yn ehangach na Morgannwg ei hun, yn ymestyn at Afon Tywi yn y gorllewin ac yn cynnwys Gwent a Glywysing a rhan o Erging i’r dwyrain o Afon Gwy hefyd, efallai; ei olynydd oedd ei fab, Ithel ap Morgan.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.