Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 7th century

Morgan Mwynfawr

Brenin Glywysing a Gwent ar ôl ei dad Athrwys, sef Arthur yn ôl traddodiad Cymru. Mae hen draddodiad yn rhoi ei enw i Forgannwg.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 7th century (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125) Brenin Glywysing a Gwent, mab Arthur Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae Llyfr Llandaf yn cofnodi rhoddion tir Morgan i’w heglwys
Eglwys Gadeiriol Llandaf; mae Llyfr Llandaf yn cofnodi rhoddion tir Morgan i’w heglwys · Llun: Wikimedia Commons · Ham, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Morgan Mwynfawr: Morgan ‘Mwynfawr’

Morgan Mwynfawr

  • Morgan ei enw ei hun
  • Mwynfawr cyfoethog (mwyn + mawr)

Morgan Mwynfawr oedd y brenin Glywysing a Gwent y cafodd gwlad Morgannwg ei henw ohono yn ôl pob tebyg. Roedd yn ŵyr i’r Brenin Meurig ap Tewdrig ac yn fab i Athrwys, a theyrnasodd ei linach dros dde-ddwyrain Cymru am ganrifoedd ar ei ôl.

BlodeuoddTua 730
Ei dadAthrwys ap Meurig
Ei daidY Brenin Meurig ap Tewdrig
Ei deyrnasMorgannwg, o Dywi hyd y tu hwnt i Wy
Ei fabIthel ap Morgan

Etifedd Meurig#

Roedd Morgan yn fab i Athrwys ap Meurig ac yn ŵyr i’r Brenin Meurig ap Tewdrig. Roedd ei dad Athrwys wedi marw o flaen yr hen Feurig, felly pan fu farw’r brenin, Morgan a’i dilynodd ar yr orsedd. Drwy ei nain Onbrawst, merch Gwrgan Fawr, brenin olaf Ergyng, efallai ei fod yn etifedd Ergyng hefyd.

Gwlad Morgan#

Rheolai Morgan Went a Glywysing ill dwy, ac ymestynnai ei diroedd o Ŵyr drwy Forgannwg i Went, o Lwchwr i Wy. Âi ei deyrnas y tu hwnt i Wy i Ergyng a thua’r gorllewin hyd at Dywi. Barnodd yr hanesydd J. E. Lloyd fod amser Morgan a’i deyrnasiad dros y ddwy deyrnas yn ei wneud yn debygol mai ar ei ôl ef yr enwyd teyrnas Morgannwg, Gwlad Morgan, ac felly siroedd Morgannwg a adwaenwn heddiw.

Y Rhoddwr#

Ystyr ei enw Mwynfawr yw’r Rhoddwr, y rhoddwr hael ei galon, ac mae Llyfr Llandaf yn dangos pam. Mae ei siarteri’n cofnodi llawer o roddion tir a wnaeth Morgan i eglwys Llandaf yn nyddiau’r Esgob Euddogwy a’r Esgob Berthguin, a llawer mwy y bu’n dyst iddynt. Lluniwyd y Llyfr yn y ddeuddegfed ganrif, ond mae’n cadw llawer o hen ddeunydd gwerthfawr, a gellir dibynnu arno am y darlun a rydd o Forgan fel brenin mawr a chyfaill hael i’r eglwys.

Car Morgan Mwynfawr#

Parhaodd enwogrwydd Morgan yn hen draddodiad Cymru. Mae hen restr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain yn cynnwys Car Morgan Mwynfawr: dim ond dymuno bod yn rhywle oedd raid i bwy bynnag a eisteddai ynddo, a byddai yno ar unwaith.

Ithel a’i linach#

Dilynwyd Morgan gan ei fab Ithel ap Morgan, ac ymhen amser rhannodd meibion niferus Ithel y deyrnas rhyngddynt. Roedd brenhinoedd Glywysing a Gwent am genedlaethau wedyn o waed Morgan.

Mab Arthur#

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, tad Morgan, oedd Arthur. Os felly, Morgan Mwynfawr oedd mab ac etifedd Arthur, ac mae gwlad Morgannwg yn dwyn enw mab Arthur hyd heddiw.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf