Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Ger caer Rufeinig Segontium, lle mae traddodiad Cymru’n gosod Macsen ac Elen. Dechreuwyd castell mawr Edward I yn 1283; heddiw mae’n dref lle mae’r rhan fwyaf yn siarad Cymraeg.
Llun: Castell Caernarfon uwchben yr harbwr · AJ Marshall, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Caernarfon: y gaer yn Arfon (y tir gyferbyn â Môn)
Caernarfon
Mae Caernarfon, ‘y gaer yn Arfon’, yn wynebu Môn ar draws Afon Menai. Bu’n eiddo i Rufeinwyr, tywysogion a brenhinoedd, a heddiw mae ganddi fwy o siaradwyr Cymraeg o’i maint nag unrhyw gymuned arall yng Nghymru.FfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol.
| Enw | Y gaer yn Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’FfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol. |
|---|---|
| Muriau’r dref | 800 llath, ag wyth tŵr a dau borthFfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol. |
| Eisteddfod Genedlaethol | Saith gwaith, 1862 hyd 1979FfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol. |
Cododd y Rhufeiniaid gaer Segontium ar y bryn uwchben afon Seiont, prif gaer gogledd Cymru, a’i dal hyd 394 o leiaf. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mae’r ymerawdwr yn cael Elen yn ‘y gaer yn aber Seint’, a gelwir Sant Peblig, y saif ei eglwys ger y gaer, yn fab iddynt.FfynonellauSegontium ↗Wikipedia (Saesneg)Segontium (Hen Gymraeg Cair Segeint), caer Rufeinig ar gyrion Caernarfon; enwyd o afon Seiont neu anheddiad Brythonig a enwyd ar ei hôl, o’r Frythoneg *seg-ontio, ‘lle cryf’ efallai; sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 wedi iddo oresgyn yr Ordoficiaid, prif gaer Rufeinig gogledd Cymru, i tua mil o filwyr traed cynorthwyol, wedi’i chysylltu â ffordd i Gaer; ar dir uwch i’r dwyrain o’r castell diweddarach, â golwg dda dros y Fenai; ailgodwyd yr amddiffynfeydd pren mewn carreg yn hanner cyntaf yr 2il ganrif, pan godwyd tŷ cwrt mawr â’i faddondy bach ei hun y tu mewn, efallai i swyddog yng ngofal mwyngloddio; dengys arysgrif o oes Septimius Severus fod 500 o wŷr y Gatrawd Gyntaf o Sunici yno erbyn y 3edd ganrif; yn ddiweddarach ei phrif waith oedd gwarchod yr arfordir rhag ysbeilwyr o Iwerddon; dengys darnau arian iddi gael ei dal hyd 394 o leiaf; fe’i cyfrifir yn gyffredinol ymhlith 28 dinas Prydain yn Hanes y Brythoniaid, fel Cair Segeint; ym Mreuddwyd Macsen Wledig, breuddwydia Macsen am wraig hardd, Elen, a geir yn ‘y gaer yn aber Seiont’; mae’r A4085 yn torri drwy’r safle ond mae’r rhan fwyaf o’r sylfeini wedi goroesi; mae anheddiad sifil, teml i Mithras a mynwent o gwmpas y gaer.Caernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol.
Enillodd y Cymry Wynedd yn ôl yn 1115, ac arhosai’r tywysogion Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd yma ar adegau. Ym Medi 1294 cipiodd gwŷr Madog ap Llywelyn y dref a’r castell a ddechreuodd Edward I yn 1283.FfynhonnellCaernarfon Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caernarfon, caer ganoloesol yng Ngwynedd; y gaer gyntaf ger y safle oedd Segontium Rufeinig, ger afon Seiont, ac ohoni y daw enw’r dref, y gaer yn Arfon, y tir gyferbyn â Môn; wedi’r Goncwest Normanaidd cododd Hugh d’Avranches, iarll Caer, fwnt a beili yma; adenillodd y Cymry Wynedd yn 1115 a daeth y castell i’r tywysogion Cymreig, a dengys dogfennau a ysgrifennwyd yn y castell i Lywelyn Fawr ac yn ddiweddarach Lywelyn ap Gruffudd aros yma o dro i dro; dechreuodd Edward I y castell carreg yn 1283, gyda muriau’r dref, a pharhaodd y gwaith hyd 1330 ar gost o £20,000 i £25,000; yn ôl y Flores Historiarum darganfuwyd corff yr ymerawdwr Rhufeinig Magnus Maximus yn ystod y gwaith ac ailgladdodd Edward ef mewn eglwys leol; mae’r muriau’n dwyn i gof furiau Caergystennin; ym mis Medi 1294 cipiodd lluoedd Madog ap Llywelyn y dref a’r castell; yng ngwrthryfel Glyndŵr bu gwarchae ar y dref a’r castell yn 1401, ac yn 1403 a 1404 gan filwyr Cymreig gyda chymorth Ffrainc; wedi 1485 aeth â’i ben iddo; daliodd y Brenhinwyr ef yn y Rhyfel Cartref; atgyweiriwyd ag arian y wladwriaeth o’r 19eg ganrif; defnyddiwyd ar gyfer arwisgo Tywysog Cymru yn 1911 a 1969; yng ngofal Cadw, rhan o Safle Treftadaeth y Byd Cestyll a Muriau Trefi’r Brenin Edward yng Ngwynedd.
O 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi i lawr i’r cei ar gyfer y llongau. Bu David Lloyd George yn aelod seneddol dros y dref o 1890 hyd 1945, ac mae ei gerflun wedi sefyll ar y Maes ers 1921.FfynhonnellCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol.
Mae’r castell a muriau’r dref yn Safle Treftadaeth y Byd, a gweddillion Segontium ar y bryn uwchben. Cofis yw pobl y dref, â’u ffordd eu hunain o siarad Cymraeg, ac mae Galeri, a agorwyd yn 2004, yn dod â ffilmiau a cherddoriaeth i’r doc.FfynonellauCaernarfon ↗Wikipedia (Saesneg)Caernarfon, tref frenhinol yng Ngwynedd ar Afon Menai; daw’r enw o caer, yn ac Arfon, ‘y gaer yn y tir gyferbyn â Môn’; sefydlodd y Rhufeiniaid gaer Segontium; mae’r rhamant ganoloesol Breuddwyd Macsen yn galw cartref Elen yn ‘Gaer Aber Sein’, a disgrifir Sant Peblig yn fab i Elen a Macsen Wledig; codwyd y castell carreg o 1283 hyd 1330, ac mae muriau’r dref, 1283–85, yn gylch o 800 llath ag wyth tŵr a dau borth; trwy siarter Edward I yn 1284 daeth yn fwrdeistref ac yn dref sirol Sir Gaernarfon; o 1828 deuai Rheilffordd Nantlle â llechi o Ddyffryn Nantlle i’w hallforio; David Lloyd George oedd yr aelod seneddol lleol o 1890 hyd 1945, a chodwyd ei gerflun ar y Maes yn 1921; y castell a’r muriau’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd o 1986; agorodd Galeri yn 2004; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1862, 1894, 1906, 1921, 1935, 1959 ac 1979; gan y gymuned y mae’r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghymru; Cofis yw’r enw ar y bobl, a Cofi hefyd yw enw’r dafodiaith leol.Segontium ↗Wikipedia (Saesneg)Segontium (Hen Gymraeg Cair Segeint), caer Rufeinig ar gyrion Caernarfon; enwyd o afon Seiont neu anheddiad Brythonig a enwyd ar ei hôl, o’r Frythoneg *seg-ontio, ‘lle cryf’ efallai; sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 wedi iddo oresgyn yr Ordoficiaid, prif gaer Rufeinig gogledd Cymru, i tua mil o filwyr traed cynorthwyol, wedi’i chysylltu â ffordd i Gaer; ar dir uwch i’r dwyrain o’r castell diweddarach, â golwg dda dros y Fenai; ailgodwyd yr amddiffynfeydd pren mewn carreg yn hanner cyntaf yr 2il ganrif, pan godwyd tŷ cwrt mawr â’i faddondy bach ei hun y tu mewn, efallai i swyddog yng ngofal mwyngloddio; dengys arysgrif o oes Septimius Severus fod 500 o wŷr y Gatrawd Gyntaf o Sunici yno erbyn y 3edd ganrif; yn ddiweddarach ei phrif waith oedd gwarchod yr arfordir rhag ysbeilwyr o Iwerddon; dengys darnau arian iddi gael ei dal hyd 394 o leiaf; fe’i cyfrifir yn gyffredinol ymhlith 28 dinas Prydain yn Hanes y Brythoniaid, fel Cair Segeint; ym Mreuddwyd Macsen Wledig, breuddwydia Macsen am wraig hardd, Elen, a geir yn ‘y gaer yn aber Seiont’; mae’r A4085 yn torri drwy’r safle ond mae’r rhan fwyaf o’r sylfeini wedi goroesi; mae anheddiad sifil, teml i Mithras a mynwent o gwmpas y gaer.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgePeiriannydd o Gaernarfon a ddaeth â’r ffôn i Brydain ac a gefnogodd neges ddiwifr gyntaf Marconi dros y môr, o Gymru yn 1897.
Syr William PreeceMae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.
Agricola’n cwblhau’r goncwestMae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.
Caer SegontiumMae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardMae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
Gwrthryfel Madog ap LlywelynGwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
Tywysog Cymru o SaisYng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.
Sefydlu undeb y chwarelwyrMae David Lloyd George, yn 27 oed, yn ennill Bwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais. Mae’n dal y sedd am 55 mlynedd.
Ethol Lloyd GeorgeMae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.FfynonellauMarconi in South Wales ↗Cylchlythyr Cymdeithas Cyn-weithwyr Marconi, 2021 (Saesneg)Ar 13 Mai 1897 anfonodd Marconi y neges ddiwifr gyntaf erioed dros fôr agored, ar draws Môr Hafren rhwng Ynys Echni a Thrwyn Larnog. Y neges: “Are you ready”.Lavernock ↗Wikipedia, ar sail dyddiadur George Kemp (Saesneg)Ddydd wrth ddydd, 10 i 13 Mai 1897: offer Preece ar Ynys Echni, offer Marconi yn Larnog, yr erial hirach, a’r negeseuon ‘Are you ready?’, ‘Can you hear me?’, ‘Yes, loud and clear.’
Radio dros y môrArwisgir y Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng nghanol protestio a dathlu.
Arwisgo yng NghaernarfonEnwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Y cestyll yn Safle Treftadaeth y BydFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf