Santes Non
Mam Dewi Sant (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.
Santes Non
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro
Sir Benfro
Sefydlodd Dewi ei fynachlog yma yn y 500au. Roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain, a hi yw dinas leiaf Prydain.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ei phant · Chrisrivers, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Tyddewi: tŷ Dewi
Tyddewi
St Davids
Tyddewi, tŷ Dewi, yw dinas leiaf Prydain, a dyfodd o amgylch mynachlog Dewi ei hun.FfynonellauSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021.St Davids ↗Wikipedia, o gyfrifiad 2021Tyddewi yw dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth: 1,751 o bobl yn 2021.St Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
| Pererindodau | dwy i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain, 1123FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012. |
|---|---|
| Dechrau’r eglwys gadeiriol | 1181FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012. |
| Adfer statws dinas | 1 Mehefin 1995FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021. |
Wedi i’r Rhufeiniaid adael, Mynyw oedd enw’r lle yn Gymraeg a Menevia yn Lladin. Credir i Ddewi, a aned tua 500, sefydlu ei eglwys a’i fynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021.
Dywedir i Ddewi gael ei eni i’r Santes Non lle saif ei chapel ar y clogwyni, a’i ffynnon sanctaidd gerllaw, ac iddo gael ei fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais.FfynonellauSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021.Saint Non ↗Wikipedia (Saesneg)Non (Nonna, Nonnita), mam Dewi Sant; Buchedd Dewi gan Rygyfarch, a ysgrifennwyd tua 1095, yw’r brif ffynhonnell i’r ddau; roedd hi’n lleian yn y Tŷ Gwyn ger Porth Mawr; wedi beichiogi bu fyw ar fara a dŵr yn unig; pan na allai pregethwr bregethu yng ngŵydd y plentyn heb ei eni, fe’i cymerwyd yn arwydd y byddai’r plentyn yn bregethwr mawr; ar ddydd yr enedigaeth cadwodd storm fawr bawb yn eu tai, a dim ond y fan lle gorweddai Non a oleuwyd; gadawodd ei bysedd eu hôl ar graig a afaelodd ynddi, a holltodd y garreg mewn cydymdeimlad; codwyd eglwys ar y fan, a’r garreg wedi’i chuddio yn sylfeini ei hallor; magodd y bachgen yn Henfynyw ger Aberaeron a sefydlu lleiandy yn yr hyn sydd heddiw’n Llan-non; efallai iddi fynd i Gernyw a gorffen ei dyddiau yn Llydaw; mae Capel Non yn nodi man geni Dewi, gyda’i ffynnon sanctaidd gerllaw, tŷ encil a chapel Ein Harglwyddes a Santes Non a godwyd yn 1934, a gyrhaeddir o Lwybr Arfordir Penfro; eglwysi yn Nyfnaint, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin; anrhydeddwyd ei chreiriau gyntaf yn Altarnun yng Nghernyw; Ffynnon Sanctaidd Santes Nonna yn Pelynt; bu farw yn Dirinon, ddeng milltir i’r dwyrain o Brest, ac mae ei chysegrfa yn eglwys blwyf Dirinon; gŵyl 2, 3 neu 5 Mawrth.
Roedd Tyddewi mor enwog am ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio help oddi yma i ailgodi dysg yn Wessex. Tua 1090 ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi, ac yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
Dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181, ac ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglen a Llys yr Esgob gerllaw. Gorwedd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor fawr.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
Collodd Tyddewi ei statws dinas yn 1886 a’i ennill yn ôl yn 1994, ac ar 1 Mehefin 1995 cyflwynodd y Frenhines y llythyrau yn yr eglwys gadeiriol. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002, ac mae Porth Mawr ddwy filltir i’r gorllewin.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021.
Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.
Santes NonMae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt GymroSefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantBu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.
Marw Dewi SantMae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.
Asser yn ysgrifennu buchedd AlffredYn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Annales CambriaeMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiMae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
Marw’r Arglwydd RhysMae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.
Llys yr Esgob yn NhyddewiFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf