Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Llanberis

Wrth droed yr Wyddfa, ger chwarel Dinorwig a Dolbadarn, castell tywysogion Gwynedd.

Llun: Llanberis o waelod Llwybr Llanberis · Midway, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd53.118° N, 4.129° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Llanberis: llan Peris

Llanberis

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • beris Peris Santo Peris (treiglad meddal: p → b)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Gorwedd Llanberis wrth droed yr Wyddfa, dan dŵr Dolbadarn a phonciau chwarel Dinorwig. Daw ei henw o Sant Peris, ac mae tri o bob pedwar o’i phobl yn siarad Cymraeg.

EnwEglwys Sant Peris
Rheilffordd i’r copaEi hagor 6 Ebrill 1896
Siaradwyr Cymraeg74.7% yn 2011

Tŵr Llywelyn

Cododd Llywelyn Fawr Ddolbadarn wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn, i ddal y ffordd drwy’r mynyddoedd. Ei gorthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘yr enghraifft orau sydd wedi goroesi o dŵr crwn Cymreig’, ac ym Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd ap Gruffudd yma.

Y chwarel

Gweithiwyd llechi yn Ninorwig o 1787. Ar ei hanterth anfonai’r chwarel 100,000 tunnell o lechi allan bob blwyddyn a rhoi gwaith i fwy na 3,000 o ddynion, hyd nes iddi gau yng Ngorffennaf 1969.

Y rheilffordd i’r copa

Agorodd Rheilffordd yr Wyddfa ar 6 Ebrill 1896, ac mae’n dringo 4.7 milltir o Lanberis i gopa’r Wyddfa. Hi yw’r unig reilffordd rac gyhoeddus ym Mhrydain, ac agorodd ei hadeilad copa, Hafod Eryri, yn 2009.

Ymweld

Mae gweithdai’r chwarel yng Ngilfach Ddu bellach yn Amgueddfa Lechi Cymru, ac mae gorsaf bŵer Dinorwig wedi’i hadeiladu y tu mewn i’r hen chwarel. Mae Dolbadarn, a baentiwyd gan Turner yn 1800, yn dal i sefyll uwchben y llyn.

Castell DolbadarnTirwedd Llechi

Ar fap y trefi →

Pobl Llanberis

1903–1949

T. Rowland Hughes

Nofelydd y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)

Mab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.

T. Rowland Hughes

Ar y llinell amser

  1. Dafydd yn ymladd ymlaen

    Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.

    Dafydd yn ymladd ymlaen
  2. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  3. Sefydlu undeb y chwarelwyr

    Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

    Sefydlu undeb y chwarelwyr
  4. Streic Fawr y Penrhyn

    Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

    Streic Fawr y Penrhyn
  5. Cau chwarel Dinorwig

    Mae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.

    Cau chwarel Dinorwig
  6. Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis

    Mae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.

    Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis
  7. Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd

    Daw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru, y toeodd ei chwareli’r byd, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf