Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Efnysien

Hanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Hanner brawd Branwen, a dorrodd y pair Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Arwyr gwerin
Efnysien yn torri’r pair dadeni, gan Thomas Prytherch
Efnysien yn torri’r pair dadeni, gan Thomas Prytherch · Llun: Wikimedia Commons · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus

Efnysien fab Euroswydd yw ysbryd stormus Ail Gainc y Mabinogi. Yn hanner brawd i Franwen a Bendigeidfran, gallai beri i ddau frawd ymladd pan oeddent fwyaf cariadus; ac eto yn y diwedd ei aberth ef ei hun a achubodd lu Prydain.

Yn y chwedlauAil Gainc y Mabinogi
RhieniEuroswydd a Phenarddun
GefellNisien, y tangnefeddwr
Hanner brodyr a chwaerBendigeidfran, Branwen a Manawydan

Dau frawd#

Roedd gan Benarddun, mam Branwen a Bendigeidfran, efeilliaid hefyd o Euroswydd. Mae’r chwedl yn eu gosod ochr yn ochr: roedd Nisien yn llanc da a allai wneud heddwch rhwng dau lu ar eu dicaf; gallai Efnysien beri i ddau frawd ffraeo pan garent ei gilydd fwyaf.

Meirch brenin Iwerddon#

Pan gafodd fod ei chwaer wedi’i rhoi i frenin Iwerddon heb ei air ef, roedd Efnysien yn gynddeiriog. Aeth at feirch Matholwch a thorri eu gweflau wrth y dannedd, eu clustiau wrth y pen, eu cynffonnau wrth y cefn, a’u hamrannau at yr asgwrn. Y sarhad hwn a drodd Iwerddon yn erbyn Branwen, a dechrau popeth a ddilynodd.

Y boliau yn y tŷ mawr#

Pan ddaeth llu Prydain i Iwerddon, adeiladodd y Gwyddyl dŷ mawr i Fendigeidfran a chuddio dau gant o wŷr arfog mewn boliau crwyn yn hongian ar ei gant colofn, un ar bob ochr. Daeth Efnysien i mewn o flaen y llu a gofyn beth oedd ym mhob bol. ‘Blawd, enaid,’ meddai’r Gwyddyl. Teimlodd bob bol nes cael pen gŵr, a’i wasgu nes i’w fysedd gyfarfod drwy’r asgwrn, a gwneud yr un fath i bob bol yn y tŷ. Yna canodd englyn uwch eu pennau. Ni ddaeth y cynllwyn a fwriadwyd i ddifa byddin ei frawd byth.

Y tân#

Yn y wledd heddwch, lle gwnaed y bachgen Gwern, mab Branwen, yn frenin Iwerddon, fflamiodd dicter Efnysien unwaith eto, a chollwyd y bachgen yn nhân y neuadd. Ceisiodd Branwen neidio ar ei ôl, a daliodd Bendigeidfran hi’n ôl rhwng ei darian a’i ysgwydd. Torrodd yr eiliad honno’r heddwch a dechrau’r frwydr fawr olaf.

Torri’r pair#

Roedd gan y Gwyddyl y Pair Dadeni, a phob nos teflid eu meirw iddo a deuent allan drannoeth yn ymladd cystal ag erioed. Pan welodd Efnysien nad oedd y fath gymorth gan wŷr Prydain, roedd yn edifar ganddo’r hyn a wnaeth: ‘Oi a Dduw, gwae fi fy mod yn achos hyn.’ Cuddiodd ymysg meirw’r Gwyddyl, cael ei daflu i’r pair gyda hwy, ac ymestyn ei hun ynddo nes i’r pair dorri’n bedwar darn, a thorrodd ei galon yntau. Oherwydd hynny, enillodd llu Prydain y maes.

Ei gofio#

Stori gŵr y mae ei ddicter yn dinistrio’r hyn a gâr yw stori Efnysien, ac sy’n rhoi ei fywyd ei hun i’w unioni. Mae llawer o ddarllenwyr yn gweld yn yr efeilliaid, y tangnefeddwr a’r cwerylwr, ddwy ochr pob teulu a phob pobl.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf