Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 7 o 12 · 1282 – 1485

Cymru Glyndŵr

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Wedi cwymp y tywysogion yn 1282 rheolwyd Cymru gan ei choncwerwyr, ond cododd y Cymry dro ar ôl tro, a bu eu beirdd fyw drwy oes aur. Yn 1400 cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru; cynhaliodd senedd ym Machynlleth, cynlluniodd eglwys a phrifysgolion Cymreig, ac ni chafodd ei ddal erioed.

Cwestiynau ymholi

  1. Pam y daliodd y Cymry i godi ar ôl 1282, a beth oedd Owain Glyndŵr ei eisiau i Gymru?
  2. Beth oedd Owain Glyndŵr ei eisiau i Gymru?
  3. Pam y cododd Edward I gestyll mor fawr yng Nghymru?
  4. Sut y cadwodd y beirdd ddiwylliant Cymru’n fyw heb dywysogion?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
  • Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Statud Rhuddlan (wedi’i gofnodi)

    Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.

  2. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

  3. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn (wedi’i gofnodi)

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

  4. Tywysog Cymru o Sais (wedi’i gofnodi)

    Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.

  5. Llywelyn Bren yn codi (wedi’i gofnodi)

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

  6. Llyfr Taliesin (wedi’i gofnodi)

    Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

  7. Dafydd ap Gwilym (wedi’i gofnodi)

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

  8. Llys yr Esgob yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Esgob Henry de Gower yn codi Llys mawr yr Esgob ger yr eglwys gadeiriol yn Nhyddewi, gyda’i fylchfuriau bwaog.

  9. Gwrthryfel Glyndŵr (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

  10. Senedd Machynlleth (wedi’i gofnodi)

    Coronir Glyndŵr ac mae’n galw senedd Gymreig ynghyd. Mae’n ceisio cynghrair â Ffrainc.

  11. Llythyr Pennal (wedi’i gofnodi)

    Mae Glyndŵr yn ysgrifennu at Frenin Ffrainc yn amlinellu ei weledigaeth: eglwys Gymreig annibynnol a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

  12. Ni ddaliwyd Owain byth (wedi’i gofnodi)

    Mae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Tywysog Cymru o Sais (wedi’i gofnodi)
Dafydd ap Gwilym (wedi’i gofnodi)
Llywelyn Bren yn codi (wedi’i gofnodi)
Gwrthryfel Madog ap Llywelyn (wedi’i gofnodi)
Statud Rhuddlan (wedi’i gofnodi)
Llys yr Esgob yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)
Llyfr Taliesin (wedi’i gofnodi)
Gwrthryfel Rhys ap Maredudd (wedi’i gofnodi)

Pobl i’w hadnabod

fl. 1294–1295 (wedi’i gofnodi)

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

d. 1318 (wedi’i gofnodi)

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

fl. 1340–1370 (wedi’i gofnodi)

Dafydd ap Gwilym

Bardd

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

c. 1320–c. 1398 (wedi’i gofnodi)

Iolo Goch

Bardd Sycharth

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

c. 1325–c. 1400 (wedi’i gofnodi)

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

c. 1330–1378 (wedi’i gofnodi)

Owain Lawgoch

Owain Lawgoch

Yr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.

Geiriau allweddol

Statud Rhuddlan (1284)
Y ddeddf y sefydlodd Edward I siroedd a llysoedd ar batrwm Lloegr yn nhiroedd y tywysogion Cymreig wedi 1282. Cadwyd cyfraith Cymru ar gyfer rhai materion, fel tir.
Cylch y cestyll
Y cestyll a godwyd gan Edward I wedi 1277 a 1283 o amgylch Gwynedd: y Fflint, Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Harlech, Biwmares ac eraill. Maent yn dangos mor anodd oedd dal Cymru.
Gwrthryfel Glyndŵr (1400–1415)
Y rhyfel dros ryddid cenedlaethol dan arweiniad Owain Glyndŵr, a gyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400. Am gyfnod daliai bron y cyfan o Gymru a galwodd seneddau ym Machynlleth a Harlech.
Llythyr Pennal (1406)
Llythyr Owain Glyndŵr at Frenin Ffrainc, a ysgrifennwyd ym Mhennal. Gosododd ei gynllun ar gyfer Cymru: ei heglwys ei hun dan Dyddewi, clerigwyr Cymraeg, a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.
Y Cytundeb Tridarn (1405)
Y cytundeb rhwng Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Henry Percy i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt. Byddai Cymru Owain yn ymestyn i’r dwyrain hyd afonydd Merswy a Hafren.
Y Cywyddwyr
Beirdd y 1300au i’r 1500au a ganai ar y cywydd, gan deithio o neuadd i neuadd yr uchelwyr. Dafydd ap Gwilym, Iolo Goch, Guto’r Glyn a Lewys Glyn Cothi oedd y mwyaf.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Castell Caernarfon · Datganiad Edward I o’i oruchafiaeth, gyda muriau streipiog yn efelychu Caergystennin. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO gyda Chonwy, Harlech a Biwmares.
  • Castell Harlech · Cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddefnyddio fel ei lys. Yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau ysbrydolodd ei warchae hir y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
  • Machynlleth · Yma y coronwyd Glyndŵr yn Dywysog Cymru ac y cynhaliodd ei senedd. Mae’r dref yn dal i alw ei hun yn hen brifddinas Cymru.
  • Castell Conwy · Caer a thref gaerog Edward I wrth aber afon Conwy, a godwyd ar safle abaty Aberconwy tywysogion Cymru.
  • Castell Biwmares · Yr olaf a’r mwyaf perffaith ei gynllun o gestyll Edward I, a godwyd ar ôl gwrthryfel Madog ap Llywelyn ond na orffennwyd erioed.
  • Castell Rhuddlan · O’r castell hwn y cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan yn 1284, gan orfodi rheolaeth Lloegr ar diroedd y tywysogion. Goroesodd cyfraith Cymru a’r Gymraeg.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Ffynhonnell i’w hastudio

Byddai Owain yn cydnabod y Pab yn Avignon pe bai: Eglwys Cymru’n rhydd o Gaergaint, gyda Thyddewi’n archesgobaeth dros esgobaethau Cymru a’r gorllewin; ei hesgobion a’i chlerigwyr yn siarad Cymraeg; eglwysi Cymru’n cadw’u cyllid eu hunain; a dwy brifysgol i Gymru, un yn y gogledd ac un yn y de.
Llythyr Pennal · 31 Mawrth 1406 · Archives nationales, Paris

Crynodeb o’r ddogfen yw hwn, nid ei union eiriau.

Cynllun ar gyfer cenedl Gymreig gyda’i heglwys ei hun, ei dysg ei hun a’i hiaith ei hun mewn bywyd cyhoeddus, bum canrif cyn i’r rhan fwyaf ohono ddod yn wir.

  1. Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
  2. Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
  3. Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
  4. Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?

Rhagor am y ddogfen hon →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Cynlluniwch faner i Owain Glyndŵr, gyda phedwar llew Gwynedd, a dywedwch beth mae’n ei gynrychioli.
  • Dilynwch wrthryfel Glyndŵr ar y map: Glyndyfrdwy, Hyddgen, Bryn Glas, Harlech a Machynlleth.

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Ysgrifennwch Lythyr Pennal Owain Glyndŵr yn eich geiriau eich hun. Beth oedd ei ddymuniadau i Gymru?
  • Chwaraewch Marchogaeth gyda Glyndŵr, 1400, ac esboniwch y dewisiadau a wnaethoch.

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Dehongliadau: sut y cofiwyd Owain Glyndŵr yn 1400, yn oes Victoria a heddiw? Defnyddiwch yr erthyglau a thudalen y dogfennau.
  • Darllenwch gywydd gan Ddafydd ap Gwilym neu Iolo Goch mewn cyfieithiad. Beth mae’n ei ddweud wrthym am fywyd yng Nghymru wedi’r goncwest?

Rhagor o syniadau

  • Ymchwiliwch i gestyll Edward I: ai i amddiffyn, i reoli neu i greu argraff y’u codwyd?
  • Ysgrifennwch Lythyr Pennal Owain Glyndŵr yn eich geiriau eich hun. Beth oedd ei eisiau i’r eglwys ac i ddysg yng Nghymru?
  • Darllenwch gywydd gan Ddafydd ap Gwilym mewn cyfieithiad, ac ysgrifennwch eich cerdd eich hun i ganmol lle rydych yn ei garu.

Taflen gwis

Cymru Glyndŵr: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A 1284 · B 1287 · C 1294 · D 1301 · E 1316 · F c. 1340 · G 1400 · H 1404 · I 1406 · J c. 1415

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Tywysog Cymru o Sais (wedi’i gofnodi)
2Dafydd ap Gwilym (wedi’i gofnodi)
3Gwrthryfel Glyndŵr (wedi’i gofnodi)
4Llywelyn Bren yn codi (wedi’i gofnodi)
5Gwrthryfel Madog ap Llywelyn (wedi’i gofnodi)
6Ni ddaliwyd Owain byth (wedi’i gofnodi)
7Senedd Machynlleth (wedi’i gofnodi)
8Statud Rhuddlan (wedi’i gofnodi)
9Llythyr Pennal (wedi’i gofnodi)
10Gwrthryfel Rhys ap Maredudd (wedi’i gofnodi)
Atebion

1D, 2F, 3G, 4E, 5C, 6J, 7H, 8A, 9I, 10B

Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon

  • Y bwa hir Cymreig · Arf Gwent oedd yr arf a enillodd Crécy ac Agincourt yn gyntaf, ac yng nghoedydd a bylchau Cymru y dysgodd y Normaniaid ei ofni.
  • Llythyrau Owain Glyndŵr · Ysgrifennodd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc ac arglwyddi Iwerddon fel un cydradd â hwy, a rhoi ar femrwn Gymru rydd â’i senedd, ei heglwys a’i phrifysgolion ei hun.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf