
Pecyn athrawon 8 o 12 · 1485 – 1700
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Cipiodd Cymro, Harri Tudur, y goron yn Bosworth dan y ddraig goch. Gwnaeth y Deddfau Uno Saesneg yn iaith y gyfraith, ond rhoddodd Beibl William Morgan yn 1588 safon i’r Gymraeg a’i cariodd drwy’r canrifoedd, a pharatôdd y capeli cyntaf a’r llyfrau Cymraeg y ffordd ar gyfer yr adfywiad i ddod.
Cwestiynau ymholi
- Ai helpu Cymru neu ei niweidio wnaeth y Tuduriaid?
- Pam y galwodd beirdd Cymru Harri Tudur yn ‘fab darogan’?
- Sut helpodd y Beibl Cymraeg yr iaith i oroesi?
- Beth newidiodd i Gymru wedi’r Deddfau Uno, a beth arhosodd yr un fath?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Brenin o Gymro (wedi’i gofnodi)
Mae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.
- Buddugoliaeth Bosworth (wedi’i gofnodi)
Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.
- Tywysog o’r enw Arthur (wedi’i gofnodi)
Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.
- Richard Amerike a Cabot (wedi’i gofnodi)
Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.
- Y twrnamaint yng Nghaeriw (wedi’i gofnodi)
Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.
- Eisteddfod Caerwys (wedi’i gofnodi)
Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.
- Y Deddfau Uno (wedi’i gofnodi)
Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.
- Llys y Sesiwn Fawr (wedi’i gofnodi)
Rhoddir ei llysoedd uwch ei hun i Gymru, y Sesiwn Fawr, sy’n eistedd yng Nghymru tan 1830.
- Y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)
Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.
- Y geiriadur Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi)
Mae William Salesbury yn cyhoeddi A Dictionary in Englyshe and Welshe, y cyntaf o’i fath.
- Yr hafalnod (wedi’i gofnodi)
Mae Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn dyfeisio’r hafalnod yn ei lyfr The Whetstone of Witte, ‘am na all dim dau beth fod yn fwy cyfartal’.
- Y Beibl Cymraeg (wedi’i gofnodi)
Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
c. 1445–1503 (wedi’i gofnodi)
Richard ap Meurig
Noddwr John Cabot
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.
1449–1525 (wedi’i gofnodi)
Syr Rhys ap Thomas
Gwneuthurwr brenin Bosworth
Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
1457–1509 (wedi’i gofnodi)
Harri Tudur
Sylfaenydd y Tuduriaid
Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.
c. 1465–1526 (wedi’i gofnodi)
Tudur Aled
Pencerdd olaf yr uchelwyr
Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.
c. 1490–c. 1552 (wedi’i gofnodi)
Elis Gruffydd
Milwr Calais
Milwr a chroniclydd o Sir y Fflint a ysgrifennodd hanes y byd yn Gymraeg, y cronicl hwyaf yn yr iaith, a chadw’r fersiwn hynaf o chwedl Taliesin.
1502–1555 (wedi’i gofnodi)
Syr John Prys
Argraffydd y llyfr Cymraeg cyntaf
Ysgolhaig o Aberhonddu a gyhoeddodd y llyfr cyntaf erioed a argraffwyd yn Gymraeg, Yny lhyvyr hwnn, yn 1546, ac a amddiffynnodd hanes y Brythoniaid.
Geiriau allweddol
- Y Deddfau Uno (1536 a 1543)
- Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, a unodd Gymru â Lloegr yn y gyfraith, a ddaeth â’r Mers i ben, a greodd dair sir ar ddeg ac a roddodd seddi i Gymru yn y Senedd. Saesneg a ddaeth yn iaith y llysoedd a swyddi.
- Llys y Sesiwn Fawr
- Y llysoedd a sefydlwyd i Gymru yn 1543, a eisteddai ddwywaith y flwyddyn mewn pedair cylchdaith o dair sir. Rhoesant ei threfn llysoedd ei hun i Gymru nes eu diddymu yn 1830.
- Beibl Cymraeg (1588)
- Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
- Anghydffurfiaeth
- Y capeli y tu allan i Eglwys Loegr: yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Methodistiaid ac eraill. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a chynhaliai’r capeli ysgolion Sul a ddysgodd genedl i ddarllen Cymraeg.
- Y tair sir ar ddeg
- Siroedd Cymru o 1536 hyd 1974: Môn, Caernarfon, Meirionnydd, Dinbych, y Fflint, Trefaldwyn, Ceredigion, Maesyfed, Brycheiniog, Penfro, Caerfyrddin, Morgannwg a Mynwy.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Mill Bay, Dale · Glaniodd Harri Tudur yma ar 7 Awst 1485 gyda byddin fechan, gan gasglu cefnogaeth Gymreig ar y daith i Bosworth.
- Llanrhaeadr-ym-Mochnant · William Morgan oedd ficer y plwyf hwn pan gyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg.
- Sain Ffagan · Safle brwydr yn y Rhyfel Cartref yn 1648 ac erbyn hyn Amgueddfa Werin Cymru, lle ailgodwyd adeiladau o bob rhan o Gymru.
- Castell Rhaglan · Y castell mawr olaf a godwyd yng Nghymru, cartref yr Herbertiaid, noddwyr beirdd Cymru. Syrthiodd i’r Senedd yn 1646 ar ôl un o warchaeau hiraf y Rhyfel Cartref.
- Llanfaches · Yma yn 1639 y casglodd William Wroth y gynulleidfa Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru. O’r hedyn hwn y tyfodd diwylliant y capel a luniodd fywyd Cymru am dair canrif.
- Plas Mawr, Conwy · Y tŷ tref Elisabethaidd gorau sydd ar ôl ym Mhrydain, a godwyd yng Nghonwy rhwng 1576 a 1585 gan Robert Wynn, a’i waith plastr wedi’i baentio’n dal yn llachar.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Ni chaiff unrhyw berson neu bersonau sy’n defnyddio’r iaith Gymraeg ddal na mwynhau unrhyw fath o swydd na thâl o fewn y deyrnas hon, Lloegr, Cymru, nac arglwyddiaeth arall y Brenin, dan gosb o golli’r swyddi neu’r taliadau hynny, oni bai eu bod yn defnyddio ac yn arfer yr iaith Saesneg.
Daethant â’r Mers a chyfraith Hywel i ben, gwnaethant dair sir ar ddeg a rhoi aelodau seneddol i Gymru, ond cau’r Gymraeg allan o’r gyfraith a’r llywodraeth am bedwar can mlynedd. Bu’r iaith fyw er gwaethaf hynny.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Dilynwch orymdaith Harri Tudur o Dale i Bosworth ar fap, a lluniwch faner y ddraig goch a gariodd.
- Ymwelwch â Thŷ Mawr Wybrnant, neu chwiliwch amdano, lle ganwyd William Morgan. Sut le fyddai ei gartref?
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Gwnewch linell amser o’r Gymraeg o 1536 i 1588 i 1630. Marciwch y peryglon a’r achubiaethau.
- Dyfeisiodd Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yr arwydd hafal. Gwnewch boster o ddyfeiswyr a phethau cyntaf Cymreig o’r oes hon.
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Darllenwch gymal iaith Deddf 1536. Beth oedd yn ei ddweud, beth oedd yn ei olygu i bobl gyffredin, a pham y goroesodd y Gymraeg er hynny?
- A oedd buddugoliaeth Harri Tudur yn dda i Gymru? Pwyswch a mesurwch y dystiolaeth o’r ddwy ochr.
Rhagor o syniadau
- Cymharwch y Deddfau Uno â Beibl Cymraeg 1588: gwthiodd y naill y Gymraeg o’r llysoedd, a rhoddodd y llall hi ym mhob eglwys. Pa un oedd bwysicaf?
- Darganfyddwch am y capel Cymraeg cyntaf yn Llanfaches yn 1639. Pam roedd pobl eisiau addoli yn eu ffordd eu hunain?
- Ysgrifennwch lythyr adref gan filwr o Gymro ar ôl brwydr Sain Ffagan yn 1648.
Taflen gwis
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1485 · B 1486 · C 1497 · D 1507 · E 1523 · F 1536–1543 · G 1542 · H 1546 · I 1557 · J 1588
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Brenin o Gymro (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Tywysog o’r enw Arthur (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Richard Amerike a Cabot (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Eisteddfod Caerwys (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Llys y Sesiwn Fawr (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Y Deddfau Uno (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Y Beibl Cymraeg (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Yr hafalnod (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Y llyfr Cymraeg cyntaf (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Y twrnamaint yng Nghaeriw (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1A, 2B, 3C, 4E, 5G, 6F, 7J, 8I, 9H, 10D
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





