
Pecyn athrawon 10 o 12 · 1800 – 1914
Y Gymru Ddiwydiannol
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Daeth Cymru’n un o’r cenhedloedd diwydiannol cyntaf: Merthyr oedd prifddinas haearn y byd, toeodd llechi Cymru’r byd, a gyrrodd glo’r de longau’r byd. Cododd y bobl gapeli, corau, eisteddfodau ac undebau llafur, a rhoesant anthem i’r byd.
Cwestiynau ymholi
- Sut newidiodd diwydiant Gymru, a phwy dalodd y pris?
- Sut newidiodd glo, haearn a llechi drefi a chymoedd Cymru?
- Pam y cododd gweithwyr Cymru ym Merthyr, Casnewydd ac yn Helyntion Beca?
- Sut y goroesodd yr iaith a’r diwylliant Cymraeg y Welsh Not?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Y byd naturiol. Mae ein byd naturiol yn amrywiol ac yn newid o hyd, wedi’i lunio gan brosesau naturiol a chan bobl.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Taith Mary Jones (wedi’i gofnodi)
Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.
- Robert Owen yn New Lanark (wedi’i gofnodi)
Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.
- Y locomotif rheilffordd cyntaf (wedi’i gofnodi)
Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.
- Agor Pontcysyllte (wedi’i gofnodi)
Mae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.
- Rheilffordd y Mwmbwls (wedi’i gofnodi)
Mae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.
- Gwrthryfel Merthyr (wedi’i gofnodi)
Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
- Y gell danwydd (wedi’i gofnodi)
Mae William Grove o Abertawe yn adeiladu ei fatri nwy, y gell danwydd gyntaf, sy’n gwneud trydan o hydrogen ac ocsigen.
- Detholiad naturiol (wedi’i gofnodi)
Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.
- Y Welsh Not (wedi’i gofnodi)
Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.
- Y siec filiwn punt gyntaf (wedi’i gofnodi)
Llofnodir y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, am fargen mewn glo Cymreig.
- Y Gamp Lawn gyntaf (wedi’i gofnodi)
Mae Cymru’n curo Lloegr, yr Alban, Iwerddon a Ffrainc mewn un tymor, y Gamp Lawn gyntaf yn hanes rygbi.
- Senghennydd (wedi’i gofnodi)
Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
1771–1858 (wedi’i gofnodi)
Robert Owen
Y Drenewydd
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
1780–1843 (wedi’i gofnodi)
Dic Aberdaron
Yr ieithydd crwydrol
Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
1781–1847 (wedi’i gofnodi)
Lucy Thomas
Mam masnach glo ager Cymru
Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
1784–1864 (wedi’i gofnodi)
Mary Jones
Y ferch a gerddodd am Feibl
Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
1784–1877 (wedi’i gofnodi)
John Frost
Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd
Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.
1787–1848 (wedi’i gofnodi)
Thomas Price (Carnhuanawc)
Hanesydd a gwladgarwr a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest
Ficer Cwm-du, hanesydd Cymru, pencampwr yr iaith Gymraeg a’r delyn deires, ac un o arweinwyr Cymreigyddion y Fenni, a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.
Geiriau allweddol
- Y gweithfeydd haearn
- O’r 1760au daeth cymoedd y de-ddwyrain yn ardal gwneud haearn fwyaf y byd. Cyfarthfa a Dowlais ym Merthyr oedd y gweithfeydd mwyaf ar y ddaear.
- Llechi
- Toeodd chwareli Gwynedd y byd yn yr 1800au. Mae tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru’n Safle Treftadaeth y Byd ers 2021, ac roedd y chwarelwyr yn enwog am eu diwylliant a’u hundebau.
- Y Brenin Glo
- Pwerodd glo cymoedd y de lynges y byd yn y blynyddoedd cyn 1914. Caerdydd oedd porthladd glo mwyaf y byd, ac yn 1913 cloddiodd Cymru 57 miliwn tunnell.
- Helyntion Beca (1839–1843)
- Torrodd ffermwyr y de-orllewin, wedi’u gwisgo fel menywod ac yn cael eu harwain gan ‘Rebeca’, y tollbyrth cas liw nos. Enillasant: diwygiwyd y tollau drwy ddeddf yn 1844.
- Y Welsh Not
- Darn o bren a grogid am wddf plentyn a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au, a’i basio i’r plentyn nesaf a ddelid. Mae wedi dod yn symbol o’r ymdrechion i yrru’r iaith allan.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Traphont Pontcysyllte · Mae cafn haearn bwrw Thomas Telford yn cario Camlas Llangollen 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
- Merthyr Tudful · Prifddinas haearn y byd ar un adeg, cartref gweithfeydd Dowlais a Chyfarthfa, a gwrthryfel 1831.
- Blaenafon · Gwaith haearn, chwareli a Phwll Mawr, lle mae cyn-lowyr yn arwain ymwelwyr 90 metr dan ddaear. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
- Tirwedd Llechi · Toeodd chwareli’r Penrhyn, Dinorwig a Blaenau Ffestiniog y byd. Daeth yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2021.
- Pont y Borth · Pont grog Thomas Telford dros y Fenai, a fu unwaith y hiraf yn y byd. Mae Pont Britannia filltir i ffwrdd.
- Llyfrgell Genedlaethol Cymru · Ar y bryn uwchben Aberystwyth, cartref Llyfr Du Caerfyrddin, y llyfr Cymraeg printiedig cyntaf a miliynau o drysorau eraill.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Mae hen wlad fy nhadau yn annwyl i mi, gwlad beirdd a chantorion, enwogion o fri; ei gwrol ryfelwyr, gwladgarwyr tra mâd, dros ryddid collasant eu gwaed. Gwlad, gwlad, pleidiol wyf i’m gwlad. Tra môr yn fur i’r bur hoff bau, O bydded i’r hen iaith barhau.
Fe’i cenir cyn pob gêm gan Gymru ac ym mhob Eisteddfod. Yn 1905 hi oedd yr anthem gyntaf erioed i’w chanu cyn digwyddiad chwaraeon.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Canwch Hen Wlad fy Nhadau a dewch o hyd i bwy a’i hysgrifennodd, a ble.
- Gwnewch gomig ‘diwrnod ym mywyd’ plentyn mewn tref chwarel lechi neu gwm glo.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Defnyddiwch ffigurau’r cyfrifiad i weld sut y newidiodd poblogaeth eich ardal rhwng 1801 a 1911. Pam?
- Cynlluniwch Welsh Not, yna ysgrifennwch sut y gallai plentyn fod wedi teimlo yn ei wisgo, a sut y goroesodd yr iaith er hynny.
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Darllenwch eiriau’r Llyfrau Gleision am y Gymraeg ochr yn ochr â Hen Wlad fy Nhadau. Dwy olwg ar Gymru: pwy ysgrifennodd bob un, a pham?
- Ymchwiliwch i un o bethau cyntaf y byd o Gymru yn yr oes hon (yr injan reilffordd gyntaf, y gell danwydd, dethol naturiol) a chyflwynwch pam roedd yn bwysig.
Rhagor o syniadau
- Cymharwch Feibl 1588 a’r Llyfrau Gleision 1847: sut newidiodd agweddau at y Gymraeg?
- Defnyddiwch hanes Merthyr i esbonio pam tyfodd poblogaeth y cymoedd mor gyflym.
- Cynhaliwch achos llys: oedd Dic Penderyn yn euog?
- Camwch i mewn i’r caban: pam roedd chwarelwyr llechi’n treulio’u hawr ginio yn dadlau am farddoniaeth a gwleidyddiaeth? Darllenwch yr erthygl hir am lechi a chynhaliwch ddadl caban eich hun.
Taflen gwis
Y Gymru Ddiwydiannol: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1800 · B 1804 · C 1805 · D 1831 · E 1842 · F 1858 · G c. 1870 · H 1904 · I 1908 · J 1913
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Taith Mary Jones (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Detholiad naturiol (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Agor Pontcysyllte (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Senghennydd (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Gwrthryfel Merthyr (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Y Welsh Not (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Y Gamp Lawn gyntaf (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Y siec filiwn punt gyntaf (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Y locomotif rheilffordd cyntaf (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Y gell danwydd (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1A, 2F, 3C, 4J, 5D, 6G, 7I, 8H, 9B, 10E
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd · Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
- Haearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831 · Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
- Llechi, undod a goroesi: darllen anghydfod y Penrhyn · Rhwng 1900 a 1903 safodd chwarelwyr Bethesda yn erbyn perchennog chwarel lechi fwyaf y byd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Adroddir eu hanes yma drwy’r papurau sydd wedi goroesi: hysbysiad rheolwr, naw cais yr undeb, cerdyn mewn ffenestr, y dadleuon yn y Senedd, apêl dros W. J. Parry, a’r archifau lle cedwir y gweddill.
- Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol · Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
- Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl · Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
- Cymru oedd y cyntaf · Y locomotif stêm cyntaf, y rheilffordd deithwyr gyntaf, yr hafalnod, y symbol am pi a’r neges radio gyntaf dros y môr. Gwlad fach â rhestr hir.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





