
Pecyn athrawon 2 o 12 · 2500 CC – 48 OC
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
Cyn Rhufain, cloddiodd Brythoniaid Cymru gopr ar y Gogarth, curo aur yn fantell yr Wyddgrug, codi cannoedd o fryngaerau a rhoi trysorau i’r llyn yn Llyn Cerrig Bach. Roedd ganddynt frenhinoedd, derwyddon a gofaint medrus, a thyfodd eu hiaith Frythoneg yn Gymraeg.
Cwestiynau ymholi
- Pwy oedd Brythoniaid Oes yr Efydd ac Oes yr Haearn, a beth a adawsant inni?
- Beth all bryngaer ei ddweud wrthym am y bobl a’i hadeiladodd?
- Pam y rhoddodd pobl gleddyfau a thrysorau i’r dyfroedd yn Llyn Cerrig Bach?
- Pwy oedd y derwyddon, a sut rydyn ni’n gwybod amdanynt?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)
Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.
- Copr o’r Gogarth (archaeoleg)
Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
- Bryn Cader Faner (archaeoleg)
Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.
- Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)
Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.
- Copr Mynydd Parys (archaeoleg)
Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.
- Powlen Caergwrle (archaeoleg)
Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.
- Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)
Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.
- Yr haearn cyntaf (archaeoleg)
Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.
- Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)
Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.
- Castell Henllys (archaeoleg)
Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.
- Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)
Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.
- Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)
Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
fl. 54 BC (wedi’i gofnodi)
Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
1st century BC (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)
Beli Mawr
Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd
Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
1st century BC (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)
Lludd fab Beli
Brenin Prydain a ailgododd Lundain
Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
1st century BC (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)
Llefelys fab Beli
Brenin Ffrainc, y brawd doeth
Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
The Four Branches (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)
Pwyll
Pendefig Dyfed a Phen Annwn
Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.
The Four Branches (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)
Rhiannon
Brenhines Dyfed, arglwyddes y march gwyn
Merch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.
Geiriau allweddol
- Brythoniaid
- Pobl yr ynys hon yn oes y Rhufeiniaid a chynt, yng ngair Cesar ei hun. Trodd eu hiaith yn Gymraeg, Cernyweg a Llydaweg. Ni alwasant eu hunain yn Geltiaid erioed. ‘Celtaidd’ oedd yr enw a roddodd Edward Lhuyd o Rydychen ar eu hieithoedd yn 1707, ac yn ddiweddarach y rhoddwyd ef ar y bobl.
- Brythoneg
- Iaith y Brythoniaid, y tyfodd y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg a Chymbrieg goll yr Hen Ogledd ohoni.
- Bryngaer
- Tref neu gadarnle ar ben bryn wedi’i amgylchynu â chloddiau a ffosydd, a godwyd yn Oes yr Haearn. Mae dros fil yng Nghymru; Tre’r Ceiri a Chastell Henllys ymhlith y gorau.
- Derwyddon
- Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr ac athrawon. Ysgrifennodd Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf, a chroesai myfyrwyr y môr i’w hastudio yma. Ynys Môn oedd eu canolfan fawr hyd 60 OC.
- Silwriaid
- Pobl de-ddwyrain Cymru, a ymladdodd Rufain am ddeng mlynedd ar hugain. Ysgrifennodd Tacitus na allai creulondeb na charedigrwydd eu newid. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar eu hôl.
- Ordofigiaid
- Pobl gogledd a chanolbarth Cymru yn oes y Rhufeiniaid. Gyda Charadog buont yn ymladd y llengoedd; enwyd y cyfnod Ordofigaidd mewn daeareg ar eu hôl.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Mwyngloddiau’r Gogarth · Cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd gilometrau o dwneli am fwyn copr gydag offer asgwrn a charreg.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC. Gellir cerdded llawer o’r twneli hyd heddiw.
- Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug · Y twmpath claddu lle cafwyd clogyn aur yr Wyddgrug yn 1833. Mae’r clogyn ei hun yn yr Amgueddfa Brydeinig.
- Llyn Cerrig Bach · Llyn bach ger RAF y Fali ar Ynys Môn lle gwnaeth pobl Oes yr Haearn offrymau o arfau a gwaith metel.
- Tre’r Ceiri · Un o’r bryngaerau Oes Haearn sydd wedi goroesi orau yn Ewrop, yn uchel ar yr Eifl yn Llŷn. Mae’r muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at bedwar metr o uchder o gwmpas tua 150 o dai crwn.
- Castell Henllys · Caer o Oes yr Haearn yn Sir Benfro lle mae tai crwn wedi’u hailgodi ar eu sylfeini gwreiddiol, yr unig le ym Mhrydain lle gwnaed hyn.
- Bryngaer Coed Llanmelin · Cadarnle’r Silwriaid o Oes yr Haearn uwchben Caer-went. Ymddengys iddo gael ei adael tua OC 75, yr union adeg y codwyd tref Rufeinig Venta Silurum islaw.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain, a’i dwyn oddi yno i Âl; a heddiw mae’r rhai sy’n dymuno gwybodaeth fanylach o’r drefn honno fel arfer yn mynd yno i’w hastudio.
Y dyst ysgrifenedig hynaf mai Prydain oedd cartref dysg y Derwyddon.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Cynlluniwch fryngaer ar gyfer eich ardal: ble byddech chi’n ei hadeiladu, a pham? Labelwch y rhagfuriau, y porth a’r tai crwn.
- Lluniwch fantell aur yr Wyddgrug ac addurnwch fantell bapur eich hun â’r un patrymau.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Dychmygwch eich bod yn fwynwr ar y Gogarth 4,000 o flynyddoedd yn ôl. Ysgrifennwch ddiwrnod yn eich bywyd dan y ddaear.
- Ymwelwch â Chastell Henllys, neu edrychwch arno ar-lein: sut yr ailgodwyd y tai crwn, a sut rydyn ni’n gwybod sut olwg oedd arnynt?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Ysgrifennodd Cesar mai Prydain oedd cartref dysg y derwyddon. Trafodwch: i ba raddau y gallwn ymddiried mewn Rhufeiniwr yn ysgrifennu am ei elynion?
- Cymharwch y Brythoniaid yng ngwaith Cesar â Chaswallon yn y Trioedd a’r Brut. Pam mae’r ddau ddarlun yn wahanol?
Rhagor o syniadau
- Edrychwch yn fanwl ar fantell aur yr Wyddgrug: pwy allai fod wedi’i gwisgo, a beth mae’n ei ddweud am y bobl a’i gwnaeth?
- Dewch o hyd i’r fryngaer agosaf at eich ysgol ar y map. Pam y’i codwyd yn y fan honno?
- Dadl: beth all Cesar a Tacitus ei ddweud wrthym am y Brythoniaid, a beth allen nhw ei gael yn anghywir?
Taflen gwis
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A c. 2,400 CC · B c. 2,000 CC · C c. 1,900 CC · D c. 1,800 CC · E c. 1,100 CC · F c. 650 CC · G c. 600 CC · H c. 400 CC · I 54 CC · J c. 50 CC
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Castell Henllys (archaeoleg) | |
| 2 | Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Copr Mynydd Parys (archaeoleg) | |
| 4 | Copr o’r Gogarth (archaeoleg) | |
| 5 | Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg) | |
| 6 | Powlen Caergwrle (archaeoleg) | |
| 7 | Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg) | |
| 8 | Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Yr haearn cyntaf (archaeoleg) | |
| 10 | Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg) |
Atebion
1H, 2I, 3D, 4B, 5A, 6E, 7C, 8J, 9F, 10G
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Llinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru · Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
- Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu · Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
- Bendigeidfran · Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
- Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd · Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.
- Brutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid · Am fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





