Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 2 o 12 · 2500 CC – 48 OC

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Cyn Rhufain, cloddiodd Brythoniaid Cymru gopr ar y Gogarth, curo aur yn fantell yr Wyddgrug, codi cannoedd o fryngaerau a rhoi trysorau i’r llyn yn Llyn Cerrig Bach. Roedd ganddynt frenhinoedd, derwyddon a gofaint medrus, a thyfodd eu hiaith Frythoneg yn Gymraeg.

Cwestiynau ymholi

  1. Pwy oedd Brythoniaid Oes yr Efydd ac Oes yr Haearn, a beth a adawsant inni?
  2. Beth all bryngaer ei ddweud wrthym am y bobl a’i hadeiladodd?
  3. Pam y rhoddodd pobl gleddyfau a thrysorau i’r dyfroedd yn Llyn Cerrig Bach?
  4. Pwy oedd y derwyddon, a sut rydyn ni’n gwybod amdanynt?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
  • Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)

    Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.

  2. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

  3. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

  4. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

  5. Copr Mynydd Parys (archaeoleg)

    Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

  6. Powlen Caergwrle (archaeoleg)

    Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.

  7. Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.

  8. Yr haearn cyntaf (archaeoleg)

    Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.

  9. Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)

    Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.

  10. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

  11. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

  12. Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)

    Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)
Bryn Cader Faner (archaeoleg)
Copr Mynydd Parys (archaeoleg)
Copr o’r Gogarth (archaeoleg)
Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)
Powlen Caergwrle (archaeoleg)
Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)
Yr haearn cyntaf (archaeoleg)

Pobl i’w hadnabod

fl. 54 BC (wedi’i gofnodi)

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

1st century BC (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

1st century BC (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

1st century BC (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

The Four Branches (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

The Four Branches (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Rhiannon

Brenhines Dyfed, arglwyddes y march gwyn

Merch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.

Geiriau allweddol

Brythoniaid
Pobl yr ynys hon yn oes y Rhufeiniaid a chynt, yng ngair Cesar ei hun. Trodd eu hiaith yn Gymraeg, Cernyweg a Llydaweg. Ni alwasant eu hunain yn Geltiaid erioed. ‘Celtaidd’ oedd yr enw a roddodd Edward Lhuyd o Rydychen ar eu hieithoedd yn 1707, ac yn ddiweddarach y rhoddwyd ef ar y bobl.
Brythoneg
Iaith y Brythoniaid, y tyfodd y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg a Chymbrieg goll yr Hen Ogledd ohoni.
Bryngaer
Tref neu gadarnle ar ben bryn wedi’i amgylchynu â chloddiau a ffosydd, a godwyd yn Oes yr Haearn. Mae dros fil yng Nghymru; Tre’r Ceiri a Chastell Henllys ymhlith y gorau.
Derwyddon
Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr ac athrawon. Ysgrifennodd Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf, a chroesai myfyrwyr y môr i’w hastudio yma. Ynys Môn oedd eu canolfan fawr hyd 60 OC.
Silwriaid
Pobl de-ddwyrain Cymru, a ymladdodd Rufain am ddeng mlynedd ar hugain. Ysgrifennodd Tacitus na allai creulondeb na charedigrwydd eu newid. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar eu hôl.
Ordofigiaid
Pobl gogledd a chanolbarth Cymru yn oes y Rhufeiniaid. Gyda Charadog buont yn ymladd y llengoedd; enwyd y cyfnod Ordofigaidd mewn daeareg ar eu hôl.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Mwyngloddiau’r Gogarth · Cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd gilometrau o dwneli am fwyn copr gydag offer asgwrn a charreg. Gellir cerdded llawer o’r twneli hyd heddiw.
  • Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug · Y twmpath claddu lle cafwyd clogyn aur yr Wyddgrug yn 1833. Mae’r clogyn ei hun yn yr Amgueddfa Brydeinig.
  • Llyn Cerrig Bach · Llyn bach ger RAF y Fali ar Ynys Môn lle gwnaeth pobl Oes yr Haearn offrymau o arfau a gwaith metel.
  • Tre’r Ceiri · Un o’r bryngaerau Oes Haearn sydd wedi goroesi orau yn Ewrop, yn uchel ar yr Eifl yn Llŷn. Mae’r muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at bedwar metr o uchder o gwmpas tua 150 o dai crwn.
  • Castell Henllys · Caer o Oes yr Haearn yn Sir Benfro lle mae tai crwn wedi’u hailgodi ar eu sylfeini gwreiddiol, yr unig le ym Mhrydain lle gwnaed hyn.
  • Bryngaer Coed Llanmelin · Cadarnle’r Silwriaid o Oes yr Haearn uwchben Caer-went. Ymddengys iddo gael ei adael tua OC 75, yr union adeg y codwyd tref Rufeinig Venta Silurum islaw.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Ffynhonnell i’w hastudio

Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain, a’i dwyn oddi yno i Âl; a heddiw mae’r rhai sy’n dymuno gwybodaeth fanylach o’r drefn honno fel arfer yn mynd yno i’w hastudio.
Iŵl Cesar ar y Derwyddon · tua 52 CC · Cesar, Rhyfel Gâl, VI.13 (cyfieithiad McDevitte a Bohn, 1869)

Y dyst ysgrifenedig hynaf mai Prydain oedd cartref dysg y Derwyddon.

  1. Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
  2. Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
  3. Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
  4. Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?

Rhagor am y ddogfen hon →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Cynlluniwch fryngaer ar gyfer eich ardal: ble byddech chi’n ei hadeiladu, a pham? Labelwch y rhagfuriau, y porth a’r tai crwn.
  • Lluniwch fantell aur yr Wyddgrug ac addurnwch fantell bapur eich hun â’r un patrymau.

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Dychmygwch eich bod yn fwynwr ar y Gogarth 4,000 o flynyddoedd yn ôl. Ysgrifennwch ddiwrnod yn eich bywyd dan y ddaear.
  • Ymwelwch â Chastell Henllys, neu edrychwch arno ar-lein: sut yr ailgodwyd y tai crwn, a sut rydyn ni’n gwybod sut olwg oedd arnynt?

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Ysgrifennodd Cesar mai Prydain oedd cartref dysg y derwyddon. Trafodwch: i ba raddau y gallwn ymddiried mewn Rhufeiniwr yn ysgrifennu am ei elynion?
  • Cymharwch y Brythoniaid yng ngwaith Cesar â Chaswallon yn y Trioedd a’r Brut. Pam mae’r ddau ddarlun yn wahanol?

Rhagor o syniadau

  • Edrychwch yn fanwl ar fantell aur yr Wyddgrug: pwy allai fod wedi’i gwisgo, a beth mae’n ei ddweud am y bobl a’i gwnaeth?
  • Dewch o hyd i’r fryngaer agosaf at eich ysgol ar y map. Pam y’i codwyd yn y fan honno?
  • Dadl: beth all Cesar a Tacitus ei ddweud wrthym am y Brythoniaid, a beth allen nhw ei gael yn anghywir?

Taflen gwis

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A c. 2,400 CC · B c. 2,000 CC · C c. 1,900 CC · D c. 1,800 CC · E c. 1,100 CC · F c. 650 CC · G c. 600 CC · H c. 400 CC · I 54 CC · J c. 50 CC

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Castell Henllys (archaeoleg)
2Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)
3Copr Mynydd Parys (archaeoleg)
4Copr o’r Gogarth (archaeoleg)
5Disg haul Banc Tynddol (archaeoleg)
6Powlen Caergwrle (archaeoleg)
7Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)
8Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)
9Yr haearn cyntaf (archaeoleg)
10Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)
Atebion

1H, 2I, 3D, 4B, 5A, 6E, 7C, 8J, 9F, 10G

Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon

  • Llinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru · Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
  • Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu · Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
  • Bendigeidfran · Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
  • Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd · Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.
  • Brutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid · Am fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf