
Pecyn athrawon 3 o 12 · 48 – 410 OC
Cymru Rufeinig
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Daliodd pobloedd Cymru, y Silwriaid, yr Ordoficiaid, y Demetae a’r Deceangli, eu tir yn erbyn Rhufain am ryw ddeng mlynedd ar hugain, dan arweiniad y Brenin Caradog i ddechrau. Yna daeth caerau, ffyrdd, mwyngloddiau aur a threfi fel Caer-went, a gadawodd Cymru Rufeinig ei hôl ar y tir a’r iaith.
Cwestiynau ymholi
- Beth newidiodd y Rhufeiniaid yng Nghymru, a beth adawsant heb ei gyffwrdd?
- Pam y cymerodd hi gyhyd i Rufain goncro Cymru?
- Beth a adawodd y Rhufeiniaid ar eu hôl yng Nghymru, a beth allwn ni ei weld o hyd?
- Ai arwr oedd Caradog? Pwy sy’n dweud hynny, a pham?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)
Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.
- Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)
Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.
- Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)
Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.
- Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)
Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.
- Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)
Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
- Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)
Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.
- Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)
Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
- Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)
Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.
- Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)
Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.
- Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)
Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.
- Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)
Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.
- Caer Caerllion (archaeoleg)
Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
fl. 1st century (wedi’i gofnodi)
Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
d. AD 61 (wedi’i gofnodi)
Buddug
Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain
Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
fl. 2nd century (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)
Lleurwg (Lles ap Coel)
Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid
Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
d. c. 304 (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)
Iŵl ac Aaron
Merthyron Caerllion
Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
d. 388 (wedi’i gofnodi)
Macsen Wledig
Ymerawdwr o Brydain
Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
4th century (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)
Cynan Meiriadog
Sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiad Cymru a Llydaw
Brawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.
Geiriau allweddol
- Silwriaid
- Pobl de-ddwyrain Cymru, a ymladdodd Rufain am ddeng mlynedd ar hugain. Ysgrifennodd Tacitus na allai creulondeb na charedigrwydd eu newid. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar eu hôl.
- Ordofigiaid
- Pobl gogledd a chanolbarth Cymru yn oes y Rhufeiniaid. Gyda Charadog buont yn ymladd y llengoedd; enwyd y cyfnod Ordofigaidd mewn daeareg ar eu hôl.
- Isca (Caerllion)
- Caer yr Ail Leng Awgwstaidd, a godwyd tua 75 OC. Gellir gweld ei hamffitheatr a’i barics o hyd, ac yn ôl traddodiad Cymru yno y cadwai Arthur ei lys.
- Sarn Helen
- Y ffordd Rufeinig sy’n rhedeg o’r gogledd i’r de drwy Gymru, a enwyd yn nhraddodiad Cymru ar ôl Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig.
- Derwyddon
- Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr ac athrawon. Ysgrifennodd Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf, a chroesai myfyrwyr y môr i’w hastudio yma. Ynys Môn oedd eu canolfan fawr hyd 60 OC.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Caerllion · Isca, un o dair caer lengol barhaol ym Mhrydain Rufeinig, gyda’r amffitheatr a’r barics sydd wedi’u cadw orau yn y wlad.
- Mwyngloddiau Aur Dolaucothi · Mwyngloddiau aur yn Sir Gâr a weithiwyd gyntaf gan y Rhufeiniaid ac a weithiwyd ddiwethaf yn 1938.
- Caer-went · Venta Silurum, tref farchnad y Silwriaid. Ei muriau Rhufeinig, sy’n dal yn bum metr o uchder mewn mannau, yw’r gorau ym Mhrydain, a rhedai’r Silwriaid eu cyngor eu hunain yma.
- Segontium · Y gaer Rufeinig uwchben Caernarfon, a ddaliwyd am dros dri chan mlynedd. Yn y Mabinogion, dyma’r gaer a welodd Macsen Wledig yn ei freuddwyd.
- Caer Gybi · Caer Rufeinig ger yr harbwr yng Nghaergybi, a’i muriau’n dal yn bedwar metr o uchder. Yn ôl traddodiad Cymru rhoddodd Maelgwn Gwynedd hi i Gybi Sant, y mae ei eglwys yn sefyll y tu mewn iddi.
- Y Gaer, Aberhonddu · Un o gaerau Rhufeinig mwyaf mewndirol Cymru, ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg i’r gorllewin o Aberhonddu. Mae ei muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at dri metr o uchder.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Ar y lan safai’r fyddin wrthwynebus yn rhengoedd tynn o ryfelwyr arfog, a rhwng y rhengoedd rhuthrai menywod mewn gwisg ddu fel y Ffwrïau, â’u gwallt yn rhydd, yn chwifio ffaglau. O amgylch, codai’r Derwyddon eu dwylo i’r nef gan dywallt melltithion ofnadwy, a dychryn ein milwyr â’r olwg ddieithr.
Y darlun llygad-dyst cyntaf o bobl Cymru, yn sefyll dros eu tir.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Actiwch Garadog yn siarad gerbron yr ymerawdwr yn Rhufain. Beth fyddech chi’n ei ddweud i ennill eich rhyddid?
- Dewch o hyd i eiriau Cymraeg sy’n dod o’r Lladin: ffenestr, pont, eglwys, llyfr. Gwnewch wal eiriau.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Cynlluniwch ddiwrnod yng Nghaerllion fel milwr Rhufeinig: y barics, y baddonau a’r amffitheatr. Ysgrifennwch lythyr adref.
- Mapiwch ffyrdd a chaerau Rhufeinig Cymru. Pam fod cymaint ohonynt yn y bryniau ac ar hyd yr arfordir?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Darllenwch Tacitus am yr ymosodiad ar Ynys Môn. Ar ochr pwy y mae? Beth mae am i’w ddarllenwyr ei deimlo?
- Dadl: a enillodd neu a gollodd pobl Cymru fwy dan Rufain? Defnyddiwch dystiolaeth o Ddolaucothi, Caer-went a’r caerau.
Rhagor o syniadau
- Defnyddiwch y map i ddod o hyd i’r gaer, y ffordd neu’r dref Rufeinig agosaf at eich ysgol, a cheisiwch esbonio pam y’i codwyd yno.
- Casglwch ddeg gair Cymraeg a ddaeth o’r Lladin, fel pont, ffenestr a llyfr. Beth maen nhw’n ei ddweud am yr hyn a ddaeth gyda’r Rhufeiniaid?
- Dadl: oedd Caradog yn iawn i ymladd, neu a fyddai heddwch â Rhufain wedi bod yn well i’w bobl?
Taflen gwis
Cymru Rufeinig: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 43 OC · B 48 OC · C 51 OC · D 52 OC · E c. 55 OC · F c. 58 OC · G 60 OC · H 61 OC · I c. 63 OC · J 74 OC
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Caer ym Mrynbuga (archaeoleg) | |
| 2 | Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801) | |
| 3 | Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif) | |
| 7 | Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1E, 2F, 3A, 4C, 5J, 6I, 7H, 8G, 9B, 10D
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain · Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
- Joseff o Arimathea yn dod i Brydain · Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
- Cristnogion cyntaf Prydain · Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
- Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru · Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
- Y Brenin Caradog: y Brython a safodd yn erbyn Rhufain · Am naw mlynedd arweiniodd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, Frythoniaid Cymru yn erbyn llengoedd Rhufain. Wedi ei ddwyn mewn cadwyni i Rufain, siaradodd gerbron yr ymerawdwr mor eofn nes iddo gael ei ryddhau. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn fab i Frân Fendigaid, ac mae ei blant wedi eu henwi yn y Beibl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





