
Pecyn athrawon 5 o 12 · 800 – 1100
Oes y Brenhinoedd
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Teyrnaswyd teyrnasoedd Gwynedd, Powys, Deheubarth a’r gweddill gan frenhinoedd a drechodd y Llychlynwyr, a wnaeth gynghreiriau ac a ysgrifennodd y gyfraith. Daeth Rhodri Mawr, Hywel Dda a Gruffudd ap Llywelyn â llawer o Gymru ynghyd, a theyrnasodd Gruffudd ar y cyfan.
Cwestiynau ymholi
- Sut cadwodd brenhinoedd Cymru eu teyrnasoedd ynghyd?
- Beth oedd yn gwneud cyfreithiau Hywel Dda yn deg yn eu hoes?
- Pam na wreiddiodd unrhyw deyrnas Lychlynnaidd yng Nghymru?
- Pam roedd hi mor anodd cadw Cymru gyfan dan un brenin?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)
Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.
- Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)
Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
- Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)
Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.
- Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)
Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
- Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)
Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.
- Canu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)
Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.
- Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)
Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.
- Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)
Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.
- Rhodri yn ennill Seisyllwg (wedi’i gofnodi)
Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.
- Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)
Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
- Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)
Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
- Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)
Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
fl. 8th century (wedi’i gofnodi)
Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
d. 809 (wedi’i gofnodi)
Elfoddw
Archesgob Gwynedd
Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
fl. c. 829 (wedi’i gofnodi)
Nennius
Hanesydd y Brythoniaid
Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
d. 844 (wedi’i gofnodi)
Merfyn Frych
Brenin Gwynedd
Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
d. 855 (wedi’i gofnodi)
Cyngen ap Cadell
Y brenin a gododd Biler Eliseg
Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
d. 872 (wedi’i gofnodi)
Arthgal ap Dyfnwal
Brenin Ystrad Clud a ddaliodd y Graig
Brenin Brythoniaid y Clud, a ddaliodd Alclud, Craig Dumbarton, am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.
Geiriau allweddol
- Cantref
- Hen uned dir Cymru, ‘cant o drefi’. Roedd pob teyrnas wedi’i gwneud o gantrefi, a llys gan bob cantref. Mae llawer o’r enwau’n goroesi: Cantre’r Gwaelod, Penllyn, Rhufoniog.
- Llys
- Llys brenhinol: y neuadd lle’r arhosai’r brenin neu’r tywysog a’r llys barn a gynhelid yno. Symudai’r tywysogion o lys i lys drwy’r flwyddyn. Mae Llys Rhosyr ar Ynys Môn wedi’i gloddio ac mae modd ymweld ag ef.
- Galanas
- Y tâl a oedd yn ddyledus gan laddwr a’i genedl i deulu’r un a laddwyd. Setlai’r mater yn y gyfraith yn lle trwy ddial, ac roedd y swm yn dilyn statws y lladdedig.
- Sarhaed
- Y tâl am sarhad neu niwed i anrhydedd person. Roedd gan bawb sarhaed yn ôl ei statws, a chodai sarhaed gwraig gyda’i gŵr.
- Cyfraith Hywel
- Cyfraith frodorol Cymru, a gasglwyd dan Hywel Dda yn Hendy-gwyn yn y 10fed ganrif ac a ddefnyddiwyd am chwe chan mlynedd. Roedd yn enwog am ei thegwch i fenywod a phlant ac am setlo camwedd drwy dâl.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Piler Eliseg · Croes garreg doredig ger Glyn y Groes, a godwyd gan Gyngen o Bowys er anrhydedd i’w hen dad-cu Elisedd. Roedd ei harysgrif Ladin dreuliedig yn olrhain brenhinoedd Powys yn ôl i oes Rhufain.
- Maen Achwyfan · Y groes ben-olwyn dalaf ym Mhrydain, a gerfiwyd tua 1000 ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, gyda phatrymau sy’n dangos dylanwad y Llychlynwyr.
- Aberffraw · Prif lys brenhinoedd Gwynedd ar Ynys Môn. Oddi yma y rheolai Rhodri Mawr a’i etifeddion, a chymerodd ei thywysogion y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.
- Hendy-gwyn ar Daf · Yn ôl traddodiad, galwodd Hywel Dda wŷr doeth o bob rhan o Gymru yma i gofnodi’r gyfraith. Mae gardd a chanolfan yn y dref yn anrhydeddu’r brenin a’r deddfwr heddiw.
- Mathrafal · Llys brenhinol brenhinoedd Powys, ger Meifod yn nyffryn Efyrnwy. Mae ei gloddiau’n nodi un o dri phrif lys Cymru.
- Meini Margam · Bron i ddeg ar hugain o feini a chroesau cerfiedig o ganrifoedd Cristnogol cyntaf Morgannwg, wedi’u casglu mewn hen ysgol wrth ymyl eglwys Abaty Margam.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Yna ymladdodd Arthur yn eu herbyn yn y dyddiau hynny gyda brenhinoedd y Brythoniaid, ond ef ei hun oedd arweinydd y brwydrau.
Y rhestr hynaf o frwydrau Arthur, yn gorffen gyda Mynydd Baddon. Mae hefyd yn adrodd am Wrtheyrn, Emrys a’r dreigiau coch a gwyn.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Cynhaliwch lys dosbarth gan ddefnyddio syniad Hywel Dda o dâl yn lle cosb. Beth ddylid ei dalu am degan wedi torri?
- Lliwiwch fap o deyrnasoedd Cymru a rhoi tarian i bob un.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Gwnewch goeden deulu o Rodri Mawr i Hywel Dda gan ddefnyddio tudalen y coed teulu brenhinol.
- Cerddwch ran o Glawdd Offa, neu astudiwch ef ar dudalen y mapiau. Pwy a’i cododd, a pham?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Cymharwch hawliau menywod yng nghyfreithiau Hywel â chyfundrefn gyfreithiol arall o’r un cyfnod. Beth sy’n sefyll allan?
- Defnyddiwch y mapiau drwy’r oesoedd i esbonio sut yr unodd Gruffudd ap Llywelyn Gymru, a pham y rhannodd wedi 1063.
Rhagor o syniadau
- Defnyddiwch fap y Teyrnasoedd i weld sut newidiodd Rhodri Mawr, Hywel Dda a Gruffudd ap Llywelyn siâp Cymru.
- Darllenwch am gyfreithiau Hywel Dda: dewiswch un gyfraith a phenderfynwch a oedd hi’n deg.
- Dewch o hyd i enwau lleoedd Llychlynnaidd ar fap Cymru ac esboniwch o ble y daethant.
Taflen gwis
Oes y Brenhinoedd: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A c. 820 OC · B c. 825 OC · C c. 829 OC · D 844 OC · E c. 850 OC · F 855 OC · G 856 OC · H c. 945 OC · I 1055 · J c. 1090
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Merfyn Frych (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1A, 2B, 3I, 4G, 5D, 6F, 7J, 8C, 9E, 10H
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Y wlad na ellid ei choncro · Gwnaeth y Llychlynwyr deyrnas yn Lloegr ond byth yng Nghymru. Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru hwy am fwy na dau gan mlynedd.
- Hywel Dda a chyfraith Cymru · Y brenin a gofia Cymru fel Hywel Dda, a’r gyfraith a ddygodd ei enw am chwe chan mlynedd: teg i fenywod, trugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




