Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 855

Cyngen ap Cadell

Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 855 (wedi’i gofnodi) Y brenin a gododd Biler Eliseg Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Colofn Eliseg, a gododd Cyngen er cof am ei hen daid
Colofn Eliseg, a gododd Cyngen er cof am ei hen daid · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Cyngen ap Cadell: Cyngen, mab Cadell

Cyngen ap Cadell

  • Cyngen ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Cadell enw ei dad

Roedd Cyngen ap Cadell yn frenin Powys am bron i hanner can mlynedd, o 808 nes iddo farw ar bererindod yn Rhufain yn 854 neu 855. Ef oedd brenin olaf hen linach Powys, llinach Brochwel Ysgithrog, a chododd Biler Eliseg ger Llangollen, yr arysgrif gynnar fwyaf gwerthfawr yng Nghymru, er anrhydedd i’w hen daid Elisedd.

PrydBrenin 808 i 854
TeyrnasPowys
Ei dadCadell ap Brochfael
Ei chwaerNest, mam Rhodri Mawr
Bu farwYn Rhufain, ar bererindod

Mab Cadell#

Roedd Cyngen yn fab i Gadell, brenin Powys, a fu farw yn 808, ac o linach Brochwel Ysgithrog. Ei hen daid oedd Elisedd ap Gwylog, a oedd wedi adennill Powys oddi ar Fersia yn yr wythfed ganrif. Ar y piler a gododd, ysgrifennwyd ei enw ei hun yn Concenn, yn sillafiad Lladin ei oes.

Piler Eliseg#

Mewn dyffryn yn Iâl, dan y bryniau i’r gogledd o Langollen, cododd Cyngen groes dal â choes gron o batrwm a ddefnyddid ym Mersia, a pheri cerfio arni arysgrif Ladin hir. Mae’n adrodd sut y cymerodd Elisedd etifeddiaeth Powys allan o afael y Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac yn olrhain llinach y brenhinoedd yn ôl at Wrtheyrn a Macsen Wledig. Mae’n gofyn i bob darllenydd roi bendith ar enaid Elisedd. Copïodd Edward Lhuyd y geiriau yn 1696, cyn i’r tywydd eu treulio, a’i gopi ef yw’r un a ddefnyddia ysgolheigion o hyd.

Dyffryn y groes#

Rhoddodd y groes ei henw i’r dyffryn, Pant y Groes, a chanrifoedd yn ddiweddarach codwyd abaty Glyn y Groes gerllaw. Bwriwyd y piler i lawr yn y Rhyfel Cartref a chodwyd y rhan uchaf eto yn 1779. Canfu archaeolegwyr a fu’n gweithio yno rhwng 2010 a 2012 fod Cyngen wedi ei godi ar ben carnedd gladdu o tua 2000 CC.

Pererin i Rufain#

Wedi teyrnasiad hir aeth Cyngen ar bererindod i Rufain, a bu farw yno, yn 854 yn ôl Brut y Tywysogion, sy’n cofnodi: ‘Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain.’ Hyd y gwyddys, ef oedd y brenin cyntaf o Gymro i wneud y daith honno wedi i Eglwys Cymru ddod i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg.

Powys a Gwynedd#

Priododd Nest, chwaer Cyngen, â Merfyn Frych, brenin Gwynedd, a’u mab hwy oedd Rhodri Mawr. Roedd gan Gyngen feibion, ond ar ei farw aeth Powys i’w nai Rhodri, ac felly llifodd gwaed hen frenhinoedd Powys ymlaen yn nhŷ brenhinol Gwynedd ac yn yr holl frenhinoedd a thywysogion a ddisgynnodd o Rodri.

Lleoedd i ymweld â nhw

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf