Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 872

Arthgal ap Dyfnwal

Brenin Brythoniaid y Clud, a ddaliodd Alclud, Craig Dumbarton, am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.

Llun: Dau gopa Craig Dumbarton, Alclud, a ddaliodd y Brenin Arthgal yn erbyn y Llychlynwyr yn 870 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 872 (wedi’i gofnodi) Brenin Ystrad Clud a ddaliodd y Graig Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dau gopa Craig Dumbarton, Alclud, a ddaliodd Arthgal yn erbyn y Llychlynwyr yn 870
Dau gopa Craig Dumbarton, Alclud, a ddaliodd Arthgal yn erbyn y Llychlynwyr yn 870 · Llun: Wikimedia Commons · Rosser1954, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Arthgal ap Dyfnwal: Arthgal, mab Dyfnwal

Arthgal ap Dyfnwal

  • Arthgal ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Dyfnwal enw ei dad

Roedd Arthgal fab Dyfnwal yn frenin ar Frythoniaid y Clud yn y nawfed ganrif, yr olaf i deyrnasu o Alclud, craig fawr Dumbarton a fu’n sedd ei gyndadau er dyddiau Rhydderch Hael. Yn 870 daliodd y graig am bedwar mis yn erbyn dau o frenhinoedd Llychlynnaidd mwyaf ofnus yr oes, ac wedi iddi syrthio cariodd ei linach y deyrnas ymlaen o Govan fel teyrnas Ystrad Clud.

PrydBu farw 872
TeyrnasAlclud, wedyn Ystrad Clud
Ei dadDyfnwal ap Rhydderch
Ei fabRhun
Ei gaerCraig Dumbarton

O linach Alclud#

Mae’r achau Cymraeg a gedwir yn llawysgrif Harley yn rhoi llinach Arthgal: roedd yn fab i Ddyfnwal fab Rhydderch, o linach hir o frenhinoedd Brythoniaid y Clud. Eu hiaith oedd Cymbrieg yr Hen Ogledd, yn perthyn yn agos i’r Gymraeg, ac roedd yr hen lyfrau Cymraeg yn eu cyfrif ymhlith eu pobl eu hunain.

Teyrnas yn tyfu#

Tua 849, yn amser Arthgal neu ei dad, mae Cronicl Brenhinoedd Alba yn cofnodi Brythoniaid y Clud yn cyrraedd Dunblane ar ffin y Pictiaid. Dyma’r tro cyntaf mewn can mlynedd i’r croniclau sôn amdanynt, ac mae’n awgrymu teyrnas yn tyfu mewn grym tra oedd ei chymdogion yn gwegian dan ymosodiadau’r Llychlynwyr.

Gwarchae’r Graig#

Yn 870 daeth Amlaíb ac Ímar, brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn, â’u llynghesau i fyny’r Clud a gwarchae ar Alclud. Mae Annalau Ulster yn cofnodi i’r gwarchae bara pedwar mis, ac mae’r annalau Gwyddelig yn dweud mai dim ond pan sychodd y ffynnon ar ei chopa y cipiwyd y graig. Galarwyd am gwymp y gaer mor bell i ffwrdd â Chymru: mae’r Annales Cambriae yn ei gofnodi mewn un llinell, ‘Torrwyd caer Alclud gan y paganiaid’, ac mae Brut y Tywysogion yn ei gofnodi hefyd.

Brenin Ystrad Clud#

Collwyd y Graig, ond bu’r deyrnas fyw. Symudodd ei chanolfan frenhinol i fyny’r afon i Govan a Partick, a chymerodd y deyrnas enw newydd o ddyffryn y Clud, Ystrad Clud. Pan fu farw Arthgal yn 872, wedi ei ladd ar orchymyn Causantín, brenin y Pictiaid, galwodd yr annalau Gwyddelig ef yn frenin Brythoniaid Ystrad Clud, y tro cyntaf y defnyddiwyd y teitl hwnnw.

Rhun a brenhinoedd Govan#

Dilynwyd Arthgal yn frenin gan ei fab Rhun, a oedd yn briod â chwaer i Causantín, ac ef yw’r brenin olaf a enwir yn yr hen ach Gymraeg. Teyrnasodd brenhinoedd Ystrad Clud ymlaen o Govan am gant a hanner o flynyddoedd eto, ac mae meini cerfiedig a meini cefngrwm Hen Eglwys Govan yn dal i’w cofio.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf