
Pecyn athrawon 6 o 12 · 1100 – 1282
Oes y Tywysogion
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Am bron i ddau gan mlynedd daliodd tywysogion Gwynedd a Deheubarth Gymru yn erbyn brenhinoedd Normanaidd a Seisnig. Cymerodd Owain Gwynedd y teitl Tywysog Cymru, cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf, a theyrnasodd Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ar bron y cyfan o Gymru, nes i Lywelyn syrthio yng Nghilmeri yn 1282.
Cwestiynau ymholi
- Sut y daliodd tywysogion Cymru eu gwlad am ddau gan mlynedd?
- Pam y cymerodd 216 o flynyddoedd i’r Normaniaid gipio Cymru, pan syrthiodd Lloegr mewn pump?
- Pwy adeiladodd gestyll y tywysogion, a beth oedd eu pwrpas?
- Beth oedd ystyr y teitl Tywysog Cymru i Lywelyn ap Gruffudd?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd (wedi’i gofnodi)
Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
- Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan (wedi’i gofnodi)
Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
- Gruffudd ap Rhys yn dod adref (wedi’i gofnodi)
Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
- Llyfr Llandaf (wedi’i gofnodi)
Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.
- Abaty Tyndyrn (wedi’i gofnodi)
Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
- Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr (wedi’i gofnodi)
Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
- Buddugoliaeth Crug Mawr (wedi’i gofnodi)
Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
- Hanes Brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)
Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
- Owain Gwynedd (wedi’i gofnodi)
Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
- Y brenin a ddaeth yn dywysog (wedi’i gofnodi)
Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
- Yr eisteddfod gyntaf (wedi’i gofnodi)
Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
- Marwolaeth yng Nghilmeri (wedi’i gofnodi)
Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
fl. 1100–1137 (wedi’i gofnodi)
Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
c. 1085–c. 1136 (wedi’i gofnodi)
Nest ferch Rhys
Tywysoges Deheubarth
Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
c. 1090–1137 (wedi’i gofnodi)
Gruffudd ap Rhys
Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian
Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
c. 1095–1155 (wedi’i gofnodi)
Sieffre o Fynwy
Hanesydd brenhinoedd Prydain
Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
fl. c. 1135 (wedi’i gofnodi)
Caradog o Lancarfan
Awdur bucheddau’r saint
Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
c. 1100–1136 (wedi’i gofnodi)
Gwenllian ferch Gruffydd
Tywysoges Deheubarth
Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Geiriau allweddol
- Tywysog Cymru
- Teitl tywysogion Cymreig Gwynedd. Y Brenin Owain Gwynedd a’i defnyddiodd gyntaf, fel Waliarum princeps, mewn llythyr at Louis VII o Ffrainc yn y 1160au. Cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru gan y Goron yn 1267, a chyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru yn 1400.
- Pura Wallia
- ‘Cymru bur’: y tiroedd a reolid gan y tywysogion Cymreig dan gyfraith Cymru, yn y gogledd a’r gorllewin. Y Mers oedd y gweddill.
- Cestyll y tywysogion
- Cestyll carreg a godwyd gan reolwyr Cymreig, fel Dolwyddelan, Dolbadarn, Castell y Bere, Dinas Brân a Dinefwr. Maent yn gwarchod y bylchau a’r dyffrynnoedd gyda thyrau siâp D yn aml, nod Cymreig.
- Cytundeb Trefaldwyn (1267)
- Y cytundeb lle cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru, gyda gwrogaeth arglwyddi eraill Cymru. Dyma uchafbwynt y dywysogaeth frodorol.
- Y Gogynfeirdd
- Beirdd llys y tywysogion, o tua 1100 hyd 1282: Meilyr Brydydd, Cynddelw, Gruffudd ab yr Ynad Coch ac eraill. Canasant fawl y tywysogion mewn mydr mawreddog ac anodd.
- Eisteddfod
- Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Castell Aberteifi · Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani yma, gyda chadair i’r bardd gorau ac un arall i’r cerddor gorau.
- Cilmeri · Mae maen hir o wenithfaen yn nodi’r fan lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, tywysog brodorol olaf Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282.
- Castell Cas-gwent · Y castell carreg hynaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a ddechreuwyd o fewn blwyddyn i’r Goncwest Normanaidd ar glogwyni uwchben afon Gwy.
- Abaty Tyndyrn · Yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Ysbrydolodd ei eglwys Gothig ddi-do yn nyffryn Gwy Wordsworth a Turner.
- Abaty Ystrad Fflur · Abaty Sistersaidd ger Pontrhydfendigaid, claddfa tywysogion Deheubarth ac, yn ôl traddodiad, Dafydd ap Gwilym.
- Castell Dinefwr · Llys tywysogion Deheubarth, yn uchel uwchben afon Tywi. Oddi yma y rheolai’r Arglwydd Rhys y de, gan ei wneud yn ganolfan cyfraith a barddoniaeth Gymraeg.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Gall y genedl hon, O Frenin, gael ei gormesu yn awr, fel yn yr hen amser, a’i gwanhau a’i dinistrio i raddau helaeth gan eich grym chi a grym eraill, a bydd yn aml yn trechu drwy ei hymdrech glodwiw; ond ni ellir byth ei darostwng yn llwyr drwy lid dyn, oni bai fod llid Duw’n cytuno. Ac ni chredaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall, beth bynnag a ddigwydd, yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf.
Y geiriau enwocaf a lefarwyd erioed dros Gymru a’r Gymraeg. Maent wedi’u cerfio ar y gofeb ym Mhencader.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Dewch o hyd i’r castell agosaf at yr ysgol ar fap y cestyll. Ai tywysog o Gymro neu oresgynnwr a’i cododd?
- Cynhaliwch eisteddfod ddosbarth fel yr Arglwydd Rhys yn 1176: cadair am gerdd a gwobr am gerddoriaeth.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Adroddwch hanes safiad Gwenllian yng Nghydweli yn 1136 fel stribed comig.
- Cymharwch gastell un o dywysogion Cymru (Dolwyddelan, Castell y Bere) â Chaernarfon. Sut a pham maen nhw’n wahanol?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Darllenwch ateb hen ŵr Pencader i Harri’r Ail. Beth mae’n ei ddweud am y Cymry, a pham y’i dyfynnwyd am 800 mlynedd?
- Darllenwch ran o farwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch i Lywelyn. Pam y teimlai’r bardd mai diwedd y byd ydoedd?
Rhagor o syniadau
- Rhowch y trobwyntiau o 1100 i 1282 mewn trefn a phenderfynwch pa un oedd bwysicaf.
- Darllenwch am Wenllian a Llywelyn ap Gruffudd, ac ysgrifennwch gerdd neu farwnad fer yn null un o feirdd y tywysogion.
- Ymchwiliwch i un o gestyll tywysogion Cymru, fel Dolbadarn neu Gastell y Bere: ble y’i codwyd, a pham yno?
Taflen gwis
Oes y Tywysogion: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A c. 1100 · B 1109 · C 1116 · D c. 1125 · E 1131 · F 1136 · G c. 1136 · H c. 1165 · I 1176 · J 1282
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Marwolaeth yng Nghilmeri (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Gruffudd ap Rhys yn dod adref (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Llyfr Llandaf (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Hanes Brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Yr eisteddfod gyntaf (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Y brenin a ddaeth yn dywysog (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Abaty Tyndyrn (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1J, 2A, 3C, 4F, 5B, 6D, 7G, 8I, 9H, 10E
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Y Brutiau: croniclau Cymru · Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
- Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar · O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
- Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru · Mae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
- Y Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf · Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
- Nest ferch Rhys: tywysoges Deheubarth a mam y Geraldiaid · Bu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
- Mordaith y Tywysog Madog i America, a’r Indiaid Cymreig · Yn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd mab i’r Brenin Owain Gwynedd tua’r gorllewin o’r Rhos a chanfod gwlad newydd, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Chwe chan mlynedd yn ddiweddarach aeth gŵr ifanc o’r Waunfawr i fyny afon Missouri i chwilio am ei bobl, yr Indiaid Cymreig.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





