Brenin olaf Elfed, y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, a gadwodd ei rhyddid ymhlith teyrnasoedd yr Eingl hyd ei ddydd ef.
Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Barwick-in-Elmet, un o’r pentrefi sy’n dal i gario enw Elfed, teyrnas Ceredig · Llun: Wikimedia Commons · Derek Harper, CC BY-SA 2.0
Ystyr yr enw
Ceredig ap Gwallog: Ceredig, mab Gwallog
Ceredig ap Gwallog
Ceredigei enw ei hun
apmab (ap, o mab)
Gwallogenw ei dad
Ceredig fab Gwallog oedd brenin olaf Elfed, yng nghymoedd gorllewin Swydd Efrog. Roedd ei dad Gwallog wedi’i ganmol gan Daliesin a’i enwi gan y Trioedd yn un o Dri Phost Cad, a chadwodd Ceredig y deyrnas yn rhydd am genhedlaeth arall, ynys o Frythoniaid ymhlith teyrnasoedd yr Eingl.
Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi yn 616: ‘Bu farw Ceredig.’FfynhonnellAnnales Cambriae, the Welsh Annals ↗Prifysgol Fordham, Internet Medieval Sourcebook (Saesneg)573: brwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau. 580: bu farw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer. 595: marw’r brenin Dunod fab Pabo. 616: bu farw Ceredig. 870: torrwyd caer Alclud gan y paganiaid. Dywed Hanes y Brythoniaid i Edwin o Northumbria gipio Elfed a gyrru allan Ceredig, ei brenin.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun. Gydag ef daeth teyrnas rydd olaf y Brythoniaid i’r dwyrain o’r Pennines i ben, ond nid ei henw: mae Sherburn-in-Elmet a Barwick-in-Elmet yn ei gadw o hyd.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.