Liddel Strength ger Arthuret, maes Arfderydd, lle ymladdodd meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur, yn 573 · Llun: Wikimedia Commons · Howard Mattinson, CC BY-SA 2.0
Ystyr yr enw
Eliffer Gosgorddfawr: Eliffer ‘Gosgorddfawr’
Eliffer Gosgorddfawr
Elifferei enw ei hun
Gosgorddgosgordd
fawrmawro mawr (treiglad meddal: m → f)
2 munud o ddarllen
Roedd Eliffer Gosgorddfawr yn frenin ar Frythoniaid y Gogledd yn y chweched ganrif, o linach Coel Hen. Ef oedd tad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd yn y Gogledd a gysylltir gan draddodiad ag Efrog, a arweiniodd y buddugwyr ym mrwydr Arfderydd yn 573, ac yr aeth eu henw i mewn i ramant fawr Peredur.FfynonellauBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.Peredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.
Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn gwneud Eliffer yn fab i Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel, ac yn frawd i Geidio, tad Gwenddolau. Yn yr achau hynaf, a gedwir yn llawysgrif Harley yn y Llyfrgell Brydeinig, cofnodir ei feibion fel meibion Eliffer ‘cascord maur’, y llu mawr, enw sy’n sôn am y fintai o farchogion a farchogai gydag ef. Ei enw yw’r ffurf Gymraeg ar Elidir, neu Eleuther.FfynonellauBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.Peredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.
Mae’r Trioedd yn cofio gwraig Eliffer fel Efrddyl ferch Cynfarch, fel ei bod yn chwaer i Urien Rheged a meibion Eliffer yn neiaint i Urien. Mae Triawd Tri Gwyn Dorllwyth Ynys Prydain yn enwi ei phlant: Gwrgi, Peredur, a merch, a elwir Arddun mewn un copi a Cheindrech Pen Asgell mewn un arall.FfynhonnellPeredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.
Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi brwydr Arfderydd yn 573, ac mae llaw ddiweddarach yn ychwanegu mai meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur, a arweiniodd yr ochr a enillodd, lle syrthiodd Gwenddolau fab Ceidio. Mae’r Trioedd yn adrodd i Wrgi a Pheredur farchogaeth i’r frwydr honno ar y march Corvan, un o Dri Marchlwyth Ynys Prydain, gyda Dunod a Chynfelyn, i weld mwg cad llu Gwenddolau. Yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn Llyfr Du Caerfyrddin, molir meibion Eliffer fel gwŷr dewr na throesant oddi wrth y gwaywffyn yng ngwres y frwydr.FfynonellauPeredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.Annales Cambriae, the Welsh Annals ↗Prifysgol Fordham, Internet Medieval Sourcebook (Saesneg)573: brwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau. 580: bu farw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer. 595: marw’r brenin Dunod fab Pabo. 616: bu farw Ceredig. 870: torrwyd caer Alclud gan y paganiaid.Battle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi marw’r ddau frawd gyda’i gilydd yn 580. Mae’r Trioedd yn adrodd iddynt syrthio yng Nghaer Greu, yn ymladd ag Eda Glinmawr, wedi i’w gosgordd eu gadael ar noswyl y frwydr. Cofiwyd mab Peredur, Gwgon Gwron, yn y Trioedd fel un o’r tri phennaeth na cheisient arglwyddiaeth, er na allai neb fod wedi ei gwrthod iddynt.FfynonellauPeredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.Annales Cambriae, the Welsh Annals ↗Prifysgol Fordham, Internet Medieval Sourcebook (Saesneg)573: brwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau. 580: bu farw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer. 595: marw’r brenin Dunod fab Pabo. 616: bu farw Ceredig. 870: torrwyd caer Alclud gan y paganiaid.
Cadwodd chwedlau Cymru enw mab Eliffer yn fyw. Mae arwr y rhamant Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant y Mabinogion, yn ei ddwyn, ac enw ei dad, Efrawg, yw enw Cymraeg Efrog, y wlad a roddodd traddodiad i feibion Eliffer. Mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn gwneud yr arwr Peredur ei hun yn fab i Eliffer Gosgorddfawr.FfynonellauPeredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.Peredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.