Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
fl. 1018
Owain Foel, brenin olaf hysbys Brythoniaid Ystrad Clud, a ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban ac ennill brwydr Carham ar afon Tweed yn 1018.
Llun: Arch gerfiedig Govan, a wnaed i frenin neu sant o Ystrad Clud yn oes ei frenhinoedd olaf · Joedkins, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad Clud →

Ystyr yr enw
Owain Foel: Owain ‘Foel’
Owain Foel
Owain Foel yw brenin olaf Brythoniaid y Gogledd y gwyddom ei enw. Teyrnasodd ar Ystrad Clud, teyrnas y Clud a ymestynnai i’r de i Gumbria, fwy na chwe chan mlynedd wedi i’r llengoedd adael Prydain, ac yn 1018 enillodd ef a brenin yr Alban fuddugoliaeth fawr dros y Saeson yn Carham ar afon Tweed. Gydag ef mae teyrnas olaf Gwŷr y Gogledd, gwlad Rhydderch Hael ac Arthgal, yn mynd i hanes.FfynonellauOwain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Foel (yn ei flodau 1018), hefyd Owain Moel, Eugenius Calvus, brenin Ystrad Clud yn yr unfed ganrif ar ddeg, mab efallai i Máel Coluim fab Dyfnwal ab Owain, brenhinoedd cynharach Ystrad Clud; am lawer o’r ddegfed ganrif rheolwyd y deyrnas gan Ddyfnwal ab Owain, yna gan ei fab Máel Coluim (yn teyrnasu yn 973, bu farw 997), yna gan Owain ap Dyfnwal, a laddwyd yn 1015 yn ôl testun B yr Annales Cambriae, Brut y Tywysogion a Brenhinedd y Saesson; gall dau reolwr Cymbriaidd o’r enw Owain esbonio llysenw Owain Foel; ymgyrchodd ochr yn ochr â Máel Coluim mac Cináeda, brenin Alba, a threchodd y ddau frenin y Saeson yn Carham yn 1018, brwydr a gadarnhaodd afon Tweed yn ffin; tystir i’w ran gan yr Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif; efallai i’r fuddugoliaeth ehangu’r deyrnas Gymbriaidd, oherwydd mae arolwg o diroedd esgob Glasgow yn y ddeuddegfed ganrif yn cynnwys Teviotdale; ni wyddys pryd y bu farw; nid oes brenin Cymbriaidd wedi ei gofnodi yng nghyfarfod brenhinoedd y gogledd â Knútr tua 1031; efallai ei fod yn hynafiad, ei dad efallai, i Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.Owain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Mae’r Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif yn ei enwi’n Eugenius Calvus, brenin gwŷr y Clud, yn ymladd gyda Malcolm, brenin yr Alban, pan drechasant y Saeson yn Carham yn 1018.
| Pryd | Yn ei flodau 1018 |
|---|---|
| Teyrnas | Ystrad Clud |
| Llinach | Brenhinoedd Alclud a Govan |
| Buddugoliaeth | Carham, 1018 |
| Yn Lladin | Eugenius Calvus |
Roedd Owain o hen dŷ brenhinol Brythoniaid y Clud, llinach Rhydderch Hael, Arthgal a’r brenhinoedd a deyrnasai o Govan wedi i Graig Dumbarton syrthio yn 870. Am lawer o’r ddegfed ganrif bu’r deyrnas dan Ddyfnwal ab Owain, ac yna dan Máel Coluim fab Dyfnwal. Efallai fod Owain Foel yn fab i Máel Coluim.FfynonellauOwain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Foel (yn ei flodau 1018), hefyd Owain Moel, Eugenius Calvus, brenin Ystrad Clud yn yr unfed ganrif ar ddeg, mab efallai i Máel Coluim fab Dyfnwal ab Owain, brenhinoedd cynharach Ystrad Clud; am lawer o’r ddegfed ganrif rheolwyd y deyrnas gan Ddyfnwal ab Owain, yna gan ei fab Máel Coluim (yn teyrnasu yn 973, bu farw 997), yna gan Owain ap Dyfnwal, a laddwyd yn 1015 yn ôl testun B yr Annales Cambriae, Brut y Tywysogion a Brenhinedd y Saesson; gall dau reolwr Cymbriaidd o’r enw Owain esbonio llysenw Owain Foel; ymgyrchodd ochr yn ochr â Máel Coluim mac Cináeda, brenin Alba, a threchodd y ddau frenin y Saeson yn Carham yn 1018, brwydr a gadarnhaodd afon Tweed yn ffin; tystir i’w ran gan yr Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif; efallai i’r fuddugoliaeth ehangu’r deyrnas Gymbriaidd, oherwydd mae arolwg o diroedd esgob Glasgow yn y ddeuddegfed ganrif yn cynnwys Teviotdale; ni wyddys pryd y bu farw; nid oes brenin Cymbriaidd wedi ei gofnodi yng nghyfarfod brenhinoedd y gogledd â Knútr tua 1031; efallai ei fod yn hynafiad, ei dad efallai, i Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.Govan Stones ↗Wikipedia; cedwir y meini yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow (thegovanstones.org.uk) (Saesneg)Arch garreg, pum carreg gefngrwm, pedair croes sefyll a llawer o slabiau croes o’r 9fed i’r 11eg ganrif, y credir eu bod yn cofio rheolwyr teyrnas Frythonig Ystrad Clud, a symudodd ei chanolfan i fyny’r Clud i Govan wedi cwymp Craig Dumbarton yn 870.
Mae’r Annales Cambriae a Brut y Tywysogion yn cofnodi i Owain ap Dyfnwal o Ystrad Clud gael ei ladd yn 1015, ac eto roedd Owain Foel yn fyw dair blynedd yn ddiweddarach. Ymddengys fod dau frenin ar y Cymbriaid o’r un enw, yn perthyn yn agos i’w gilydd, ac efallai mai dyna pam y rhoddwyd llysenw i hwn, Moel neu Foel. Roedd y croniclwyr Cymreig, ymhell yng Nghymru, yn dal i ddilyn hynt brenhinoedd y Clud ac yn eu cyfrif yn bobl iddynt eu hunain.FfynhonnellOwain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Foel (yn ei flodau 1018), hefyd Owain Moel, Eugenius Calvus, brenin Ystrad Clud yn yr unfed ganrif ar ddeg, mab efallai i Máel Coluim fab Dyfnwal ab Owain, brenhinoedd cynharach Ystrad Clud; am lawer o’r ddegfed ganrif rheolwyd y deyrnas gan Ddyfnwal ab Owain, yna gan ei fab Máel Coluim (yn teyrnasu yn 973, bu farw 997), yna gan Owain ap Dyfnwal, a laddwyd yn 1015 yn ôl testun B yr Annales Cambriae, Brut y Tywysogion a Brenhinedd y Saesson; gall dau reolwr Cymbriaidd o’r enw Owain esbonio llysenw Owain Foel; ymgyrchodd ochr yn ochr â Máel Coluim mac Cináeda, brenin Alba, a threchodd y ddau frenin y Saeson yn Carham yn 1018, brwydr a gadarnhaodd afon Tweed yn ffin; tystir i’w ran gan yr Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif; efallai i’r fuddugoliaeth ehangu’r deyrnas Gymbriaidd, oherwydd mae arolwg o diroedd esgob Glasgow yn y ddeuddegfed ganrif yn cynnwys Teviotdale; ni wyddys pryd y bu farw; nid oes brenin Cymbriaidd wedi ei gofnodi yng nghyfarfod brenhinoedd y gogledd â Knútr tua 1031; efallai ei fod yn hynafiad, ei dad efallai, i Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.
Yn 1018 gorymdeithiodd Owain gyda Máel Coluim, brenin yr Alban, yn erbyn y Northumbriaid, ac enillasant fuddugoliaeth fawr yn Carham ar afon Tweed. Mae’r cronicl Seisnig gogleddol a elwir Hanes Brenhinoedd y Saeson yn ei enwi yno fel ‘Eugenius Calvus’, Owain Foel, brenin gwŷr y Clud. Gosododd y frwydr afon Tweed yn ffin rhwng yr Alban a Lloegr, fel y mae hyd heddiw, ac efallai iddi ennill Teviotdale i deyrnas y Clud.FfynonellauOwain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Mae’r Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif yn ei enwi’n Eugenius Calvus, brenin gwŷr y Clud, yn ymladd gyda Malcolm, brenin yr Alban, pan drechasant y Saeson yn Carham yn 1018.Owain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Foel (yn ei flodau 1018), hefyd Owain Moel, Eugenius Calvus, brenin Ystrad Clud yn yr unfed ganrif ar ddeg, mab efallai i Máel Coluim fab Dyfnwal ab Owain, brenhinoedd cynharach Ystrad Clud; am lawer o’r ddegfed ganrif rheolwyd y deyrnas gan Ddyfnwal ab Owain, yna gan ei fab Máel Coluim (yn teyrnasu yn 973, bu farw 997), yna gan Owain ap Dyfnwal, a laddwyd yn 1015 yn ôl testun B yr Annales Cambriae, Brut y Tywysogion a Brenhinedd y Saesson; gall dau reolwr Cymbriaidd o’r enw Owain esbonio llysenw Owain Foel; ymgyrchodd ochr yn ochr â Máel Coluim mac Cináeda, brenin Alba, a threchodd y ddau frenin y Saeson yn Carham yn 1018, brwydr a gadarnhaodd afon Tweed yn ffin; tystir i’w ran gan yr Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif; efallai i’r fuddugoliaeth ehangu’r deyrnas Gymbriaidd, oherwydd mae arolwg o diroedd esgob Glasgow yn y ddeuddegfed ganrif yn cynnwys Teviotdale; ni wyddys pryd y bu farw; nid oes brenin Cymbriaidd wedi ei gofnodi yng nghyfarfod brenhinoedd y gogledd â Knútr tua 1031; efallai ei fod yn hynafiad, ei dad efallai, i Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.
Ni wyddys pryd na sut y bu farw Owain Foel. Ni enwyd brenin ar y Cymbriaid pan gyfarfu brenhinoedd y gogledd â Chnut tua 1031, ac yn yr unfed ganrif ar ddeg unwyd y deyrnas â’r Alban. Efallai mai ei fab oedd Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.FfynhonnellOwain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Foel (yn ei flodau 1018), hefyd Owain Moel, Eugenius Calvus, brenin Ystrad Clud yn yr unfed ganrif ar ddeg, mab efallai i Máel Coluim fab Dyfnwal ab Owain, brenhinoedd cynharach Ystrad Clud; am lawer o’r ddegfed ganrif rheolwyd y deyrnas gan Ddyfnwal ab Owain, yna gan ei fab Máel Coluim (yn teyrnasu yn 973, bu farw 997), yna gan Owain ap Dyfnwal, a laddwyd yn 1015 yn ôl testun B yr Annales Cambriae, Brut y Tywysogion a Brenhinedd y Saesson; gall dau reolwr Cymbriaidd o’r enw Owain esbonio llysenw Owain Foel; ymgyrchodd ochr yn ochr â Máel Coluim mac Cináeda, brenin Alba, a threchodd y ddau frenin y Saeson yn Carham yn 1018, brwydr a gadarnhaodd afon Tweed yn ffin; tystir i’w ran gan yr Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif; efallai i’r fuddugoliaeth ehangu’r deyrnas Gymbriaidd, oherwydd mae arolwg o diroedd esgob Glasgow yn y ddeuddegfed ganrif yn cynnwys Teviotdale; ni wyddys pryd y bu farw; nid oes brenin Cymbriaidd wedi ei gofnodi yng nghyfarfod brenhinoedd y gogledd â Knútr tua 1031; efallai ei fod yn hynafiad, ei dad efallai, i Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.
Roedd y deyrnas wedi mynd, ond siaradwyd iaith Frythonig y Gogledd, y Gymbrieg, chwaer y Gymraeg, yno hyd tua’r ddeuddegfed ganrif. Mae ei geiriau yn y tir o hyd: Lanark o llannerch, Penrith o pen a rhyd, a Blencathra o blaen. Daliodd bugeiliaid gogledd Lloegr i gyfrif eu defaid mewn rhifau agos at y Gymraeg, ac mae’r enw Cumbria ei hun yn dod o’r Cymry, y cyd-wladwyr.FfynhonnellCumbric ↗Wikipedia (Saesneg)Iaith Frythonig yr Hen Ogledd; wedi mynd erbyn y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Cumbria o’r Cumbri, ‘cyd-wladwyr’. Enwau lleoedd: Lanark o llannerch, Penrith pen + rhyd, Ecclefechan ag eglwys, Blencathra â blaen. Daw hen rifau cyfrif gogledd Lloegr o iaith Frythonig agos at y Gymraeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wikipedia (Saesneg) ↗
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Erthygl: Yr Hen Ogledd → Brenhinoedd Rheged → Brenhinoedd Ystrad Clud → Coeden deulu Gwŷr y Gogledd →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf