Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

fl. 1018

Owain Foel

Owain Foel, brenin olaf hysbys Brythoniaid Ystrad Clud, a ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban ac ennill brwydr Carham ar afon Tweed yn 1018.

Llun: Arch gerfiedig Govan, a wnaed i frenin neu sant o Ystrad Clud yn oes ei frenhinoedd olaf · Joedkins, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1018 (wedi’i gofnodi) Brenin olaf Ystrad Clud Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Craig Dumbarton, Alclud, hen sedd brenhinoedd Ystrad Clud, ac Owain Foel yr olaf ohonynt
Craig Dumbarton, Alclud, hen sedd brenhinoedd Ystrad Clud, ac Owain Foel yr olaf ohonynt · Llun: Wikimedia Commons · Rosser1954, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Owain Foel: Owain ‘Foel’

Owain Foel

  • Owain ei enw ei hun
  • Foel moelo moel (treiglad meddal: m → f)

Owain Foel yw brenin olaf Brythoniaid y Gogledd y gwyddom ei enw. Teyrnasodd ar Ystrad Clud, teyrnas y Clud a ymestynnai i’r de i Gumbria, fwy na chwe chan mlynedd wedi i’r llengoedd adael Prydain, ac yn 1018 enillodd ef a brenin yr Alban fuddugoliaeth fawr dros y Saeson yn Carham ar afon Tweed. Gydag ef mae teyrnas olaf Gwŷr y Gogledd, gwlad Rhydderch Hael ac Arthgal, yn mynd i hanes.

PrydYn ei flodau 1018
TeyrnasYstrad Clud
LlinachBrenhinoedd Alclud a Govan
BuddugoliaethCarham, 1018
Yn LladinEugenius Calvus

O linach y Clud#

Roedd Owain o hen dŷ brenhinol Brythoniaid y Clud, llinach Rhydderch Hael, Arthgal a’r brenhinoedd a deyrnasai o Govan wedi i Graig Dumbarton syrthio yn 870. Am lawer o’r ddegfed ganrif bu’r deyrnas dan Ddyfnwal ab Owain, ac yna dan Máel Coluim fab Dyfnwal. Efallai fod Owain Foel yn fab i Máel Coluim.

Dau Owain#

Mae’r Annales Cambriae a Brut y Tywysogion yn cofnodi i Owain ap Dyfnwal o Ystrad Clud gael ei ladd yn 1015, ac eto roedd Owain Foel yn fyw dair blynedd yn ddiweddarach. Ymddengys fod dau frenin ar y Cymbriaid o’r un enw, yn perthyn yn agos i’w gilydd, ac efallai mai dyna pam y rhoddwyd llysenw i hwn, Moel neu Foel. Roedd y croniclwyr Cymreig, ymhell yng Nghymru, yn dal i ddilyn hynt brenhinoedd y Clud ac yn eu cyfrif yn bobl iddynt eu hunain.

Brwydr Carham#

Yn 1018 gorymdeithiodd Owain gyda Máel Coluim, brenin yr Alban, yn erbyn y Northumbriaid, ac enillasant fuddugoliaeth fawr yn Carham ar afon Tweed. Mae’r cronicl Seisnig gogleddol a elwir Hanes Brenhinoedd y Saeson yn ei enwi yno fel ‘Eugenius Calvus’, Owain Foel, brenin gwŷr y Clud. Gosododd y frwydr afon Tweed yn ffin rhwng yr Alban a Lloegr, fel y mae hyd heddiw, ac efallai iddi ennill Teviotdale i deyrnas y Clud.

Diwedd y deyrnas#

Ni wyddys pryd na sut y bu farw Owain Foel. Ni enwyd brenin ar y Cymbriaid pan gyfarfu brenhinoedd y gogledd â Chnut tua 1031, ac yn yr unfed ganrif ar ddeg unwyd y deyrnas â’r Alban. Efallai mai ei fab oedd Máel Coluim a elwir yn ‘fab brenin y Cymbriaid’ yn y 1050au.

Iaith a fu fyw#

Roedd y deyrnas wedi mynd, ond siaradwyd iaith Frythonig y Gogledd, y Gymbrieg, chwaer y Gymraeg, yno hyd tua’r ddeuddegfed ganrif. Mae ei geiriau yn y tir o hyd: Lanark o llannerch, Penrith o pen a rhyd, a Blencathra o blaen. Daliodd bugeiliaid gogledd Lloegr i gyfrif eu defaid mewn rhifau agos at y Gymraeg, ac mae’r enw Cumbria ei hun yn dod o’r Cymry, y cyd-wladwyr.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf