Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Talhaearn Tad Awen

Y cyntaf o’r pum bardd o’r chweched ganrif a enwir yn Hanes y Brythoniaid. Ystyr ei enw, Tad Awen, yw ‘tad yr awen’.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829) Tad yr Awen Oes y Seintiau Beirdd ac awduron
Yr eglwys yn Llanfair Talhaearn, y pentref sy’n dwyn ei enw, llun gan John Thomas
Yr eglwys yn Llanfair Talhaearn, y pentref sy’n dwyn ei enw, llun gan John Thomas · Llun: Wikimedia Commons · John Thomas, National Library of Wales, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Talhaearn Tad Awen: Talhaearn, ‘Tad Awen’

Talhaearn Tad Awen

  • Talhaearn ei enw ei hun
  • Tad tad
  • Awen awen

Talhaearn Tad Awen yw’r bardd cyntaf a enwir yn yr iaith Gymraeg. Yng nghanol y chweched ganrif, pan deyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd, safai ar ben pum bardd mawr y Brythoniaid, ac Aneirin a Thaliesin oedd gwŷr iau ei oes. Ni ddaeth yr un o’i ganeuon i lawr atom, ond mae ei deitl yn dangos sut yr anrhydeddai’r beirdd a ddaeth ar ei ôl ef: ef oedd tad yr awen, rhodd barddoniaeth ei hun.

PrydCanol y chweched ganrif
TeitlTad Awen
Yn ei oesTeyrnasai Maelgwn yng Ngwynedd
Ei gyd-feirddAneirin, Taliesin, Blwchfardd, Cian
Cofir ynHistoria Brittonum

Y cyntaf o’r pump#

Mae Hanes y Brythoniaid, wrth sôn am y dyddiau pan deyrnasai Ida ar Eingl Brynaich a phan ymladdai pennaeth Brythonig o’r enw Eudeyrn yn ddewr yn eu herbyn, yn enwi beirdd yr oes honno, a Thalhaearn sy’n dod gyntaf:

Tunc Talhaern Tat Aguen in poemate claruit, et Neirin, et Taliessin, et Bluchbard, et Cian qui vocatur Gueinth Guaut, simul uno tempore in poemate Brittanico claruerunt. Yna roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin a Thaliesin a Blwchfardd a Chian, a elwir Gwenith Gwawd, ynghyd yr un amser yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg.

Historia Brittonum, pennod 62

Mae ei deitl a’i le ar ben y rhestr yn awgrymu mai ef oedd yr anrhydeddusaf ohonynt i gyd, efallai’r meistr y dysgodd y beirdd iau eu crefft dano.

Tad yr awen#

Hen sillafiad Lladin ei deitl, Tataguen, yw’r Gymraeg Tad Awen. Awen yw’r gair Cymraeg am ysbrydoliaeth farddol, yr ysbryd y credai’r beirdd a ddeuai arnynt wrth ganu, a chofid Talhaearn fel ei thad. Mae ei enw ei hun yn rhannu ei ran gyntaf, tal, ag enw Taliesin, ‘talcen disglair’.

Cant o wartheg bob Sadwrn#

Mae Talhaearn yn ymddangos yn y Trioedd hefyd. Yn y fersiwn a gedwir yn Llyfr Gwyn Rhydderch ei noddwr oedd arglwydd o’r Gogledd o’r enw Heiden, ‘y gŵr a roddai gant o wartheg bob Sadwrn mewn baddon i Dalhaearn’. Beth bynnag sydd y tu ôl i’r geiriau rhyfedd, maent yn dangos mor hael y gwobrwyid beirdd mawr y Brythoniaid, ac mor uchel y prisid y cyntaf ohonynt.

Talhaiarn o Lanfair#

Ni adawodd ei enw Gymru erioed. Mae pentref Llanfair Talhaearn yn ei ddwyn, a chymerodd y bardd John Jones o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a aned yn yr Harp Inn yno yn 1810, yr enw barddol Talhaiarn. Ysgrifennodd rai o eiriau caneuon Cymraeg mwyaf hoff ei oes, ac fel pensaer gweithiodd i Syr Joseph Paxton ar godi’r Palas Grisial.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf