

Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc
Canllaw pwnc
Cerdd a barddoniaeth
Pedair canrif ar ddeg o feirdd, telynorion, emynau a chorau.
Llun: Telyn deires Gymreig tua 1750 yn Amgueddfa Gelf Metropolitan, Efrog Newydd · John Richards, CC0 · Wikimedia Commons
Mae beirdd Cymru wedi bod wrth eu gwaith ers mil a phedwar cant o flynyddoedd. Canodd Aneirin a Thaliesin am ryfelwyr yr Hen Ogledd tua 600, a chanmolodd beirdd llys y tywysogion eu harglwyddi mewn cerddi o grefft fawr. Ohonynt hwy y daeth y gynghanedd, cerddoriaeth gaeth y seiniau o fewn llinell y mae beirdd Cymru’n dal i’w hysgrifennu heddiw.
Yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn Aberteifi, gyda chadair i’r bardd gorau ac un arall i’r cerddor gorau. Ysgrifennodd Dafydd ap Gwilym, Guto’r Glyn a Gwerful Mechain gywyddau a ddarllenir â llawenydd o hyd, a chariodd y delyn, y crwth ac yn ddiweddarach y delyn deires gerddoriaeth Cymru o neuadd i neuadd.
Yn oes y capeli daeth Cymru’n Wlad y Gân: emynau mewn pedwar llais, corau mawr, y gymanfa ganu, a Hen Wlad fy Nhadau, a ysgrifennwyd ym Mhontypridd yn 1856. Ers hynny mae lleisiau Cymru wedi llenwi tai opera, neuaddau cyngerdd a stadia ledled y byd, a’r Eisteddfod Genedlaethol yw gŵyl gystadleuol fwyaf Ewrop i gerddoriaeth a barddoniaeth.
Pobl
Eiliadau allweddol
- Taliesin yn canu i Urien
Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.
- Y Gododdin
Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
- Armes Prydein
Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
- Yr eisteddfod gyntaf
Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
- Llyfr Du Caerfyrddin
Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
- Marwnad Llywelyn
Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
- Llyfr Taliesin
Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.
- Dafydd ap Gwilym
Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.
- Eisteddfod Caerfyrddin
Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.
- Gwarchae Harlech
Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
- Eisteddfod Caerwys
Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.
- Silex Scintillans
Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.
- Y diwygiad Methodistaidd
Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.
- Eisteddfod Corwen
Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.
- Yr Orsedd gyntaf
Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.
- Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod
Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.
- Yr Eisteddfod Genedlaethol
Cynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.
- Myfanwy
Mae Joseph Parry o Ferthyr, a fu’n fachgen yn y ffwrneisi pwdlo, yn cyfansoddi Myfanwy, ymhlith y caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd.
- Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion
Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.
- Keep the Home Fires Burning
Mae Ivor Novello o Gaerdydd yn ysgrifennu Keep the Home Fires Burning, y gân a gariodd Brydain drwy’r Rhyfel Mawr.
- Y Gadair Ddu
Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
- Sefydlu Plaid Cymru
Sefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.
- It’s Not Unusual
Mae Tom Jones o Drefforest yn cyrraedd brig y siartiau gydag It’s Not Unusual ac yn dechrau un o’r gyrfaoedd hiraf mewn cerddoriaeth boblogaidd.
- Bryn Terfel yng Nghaerdydd
Mae Bryn Terfel o Bant Glas yn ennill gwobr y gân yng nghystadleuaeth Canwr y Byd Caerdydd y BBC ac yn dechrau gyrfa ar lwyfannau opera mawr y byd.
Chwilio’r hanes
Geiriau i’w gwybod
- Y Cynfeirdd
- Beirdd cyntaf Cymru, o’r 500au a’r 600au: Taliesin, Aneirin, a’r beirdd a enwir yn yr Historia Brittonum. Eu cerddi yw’r farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain a ddarllenir heddiw.
- Y Gogynfeirdd
- Beirdd llys y tywysogion, o tua 1100 hyd 1282: Meilyr Brydydd, Cynddelw, Gruffudd ab yr Ynad Coch ac eraill. Canasant fawl y tywysogion mewn mydr mawreddog ac anodd.
- Y Cywyddwyr
- Beirdd y 1300au i’r 1500au a ganai ar y cywydd, gan deithio o neuadd i neuadd yr uchelwyr. Dafydd ap Gwilym, Iolo Goch, Guto’r Glyn a Lewys Glyn Cothi oedd y mwyaf.
- Cynghanedd
- Celfyddyd Gymraeg cyfatebiaeth sain o fewn llinell o farddoniaeth, lle mae cytseiniaid yn ateb ei gilydd mewn trefn ac odlau’n disgyn o fewn y llinell. Fe’i harferwyd ers dros 700 mlynedd ac mae’n dal i gael ei dysgu a’i charu heddiw.
- Cywydd
- Cerdd mewn cwpledi odledig o linellau seithsill mewn cynghanedd lawn, lle mae un llinell yn diweddu’n acennog a’i chymar yn ddiacen. Dafydd ap Gwilym a’i gwnaeth yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg.
- Englyn
- Cerdd fer o bedair llinell (30 sillaf yn ei ffurf arferol) mewn cynghanedd. Mae englynion yn dal i gael eu hysgrifennu ar gyfer priodasau, cerrig beddau a’r Eisteddfod.
- Awdl
- Cerdd hir yn y mesurau caeth gydag un brif odl. Am awdl yr enillir y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
- Pencerdd
- Prif fardd ardal, a oedd wedi ennill ei gadair mewn cystadleuaeth. Yn y cyfreithiau mae’n eistedd wrth yr edling ac yn canu gyntaf yn y neuadd.
- Bardd teulu
- Bardd gosgordd y brenin, a ganai i’r milwyr cyn brwydr ac i’r frenhines yn ei hystafell. Un o bedwar ar hugain swyddog y llys yn y cyfreithiau.
- Cyfarwydd
- Storïwr proffesiynol Cymru’r Oesoedd Canol, a adroddai chwedlau fel rhai’r Mabinogion yn y neuaddau. Golygai cyfarwyddyd chwedl a gwybodaeth.
- Pedwar Llyfr Hynafol Cymru
- Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin a Llyfr Coch Hergest, sy’n cadw’r farddoniaeth Gymraeg hynaf. Mae’r cyfan ond y Llyfr Coch yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.
- Eisteddfod
- Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.
- Gorsedd y Beirdd
- Cylch o feirdd, cerddorion ac eraill a anrhydeddwyd am eu gwasanaeth i Gymru, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn Llundain yn 1792. Mae’n coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
- Y Gadair a’r Goron
- Dwy brif wobr barddoniaeth yr Eisteddfod Genedlaethol: y Gadair am awdl mewn mesur caeth a’r Goron am gerdd yn y mesurau rhydd.
- Telyn deires
- Y delyn â thair rhes o dannau, a ganwyd yng Nghymru o’r 1600au ac a garwyd gymaint nes ei galw’r delyn Gymreig. Cadwodd Arglwyddes Llanofer hi’n fyw yn yr 1800au.
- Crwth
- Telyn fwa hynafol Gymreig â chwe thant, a ganwyd o’r Oesoedd Canol hyd y 1700au. Fe’i henwir yng nghyfreithiau Hywel.
- Cerdd dant
- Celfyddyd Gymreig canu barddoniaeth i gyfeiliant alaw ar y delyn, y datgeinydd yn plethu gwrth-alaw o amgylch y delyn. Mae’n gystadleuaeth fawr ym mhob Eisteddfod.
- Cymanfa ganu
- Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
- Noson lawen
- Noson o ganeuon, adrodd a straeon mewn ffermdy neu neuadd bentref, hen draddodiad a gariwyd ymlaen gan y radio a’r teledu.
- Hen Wlad fy Nhadau
- Yr anthem genedlaethol, a ysgrifennwyd gan Evan James ac a gyfansoddwyd gan ei fab James James ym Mhontypridd yn 1856. Dyma’r anthem genedlaethol gyntaf a ganwyd mewn gêm chwaraeon, yn 1905.
Atebion cyflym
Pwy oedd Taliesin?
Un o feirdd cyntaf y Gymraeg, a ganai ddiwedd y 500au i Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd. Yn y traddodiad diweddarach daeth yn Daliesin Ben Beirdd, wedi’i aileni o bair Ceridwen.
Pwy oedd bardd mwyaf Cymru?
Byddai llawer yn dweud Dafydd ap Gwilym (fl. 1340–1370), a ganodd am gariad a natur ar y cywydd gyda ffresni sy’n dal i swyno. Byddai eraill yn enwi Taliesin, y Gogynfeirdd, Pantycelyn, Waldo Williams neu Dylan Thomas, a ysgrifennai yn Saesneg.
Beth yw’r Eisteddfod?
Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau yn Gymraeg, gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Heddiw mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac yn denu tua 150,000 o bobl, ac mae’r Urdd yn cynnal gŵyl ieuenctid fwyaf Ewrop.
Beth yw’r Orsedd?
Gorsedd y Beirdd, cylch y beirdd a sefydlwyd gan Iolo Morganwg yn 1792, sy’n anrhydeddu’r rhai a wasanaethodd Gymru a’i diwylliant. Mae ei haelodau mewn gwisgoedd gwyn, gwyrdd a glas yn coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
Pam y gelwir Cymru’n wlad y gân?
Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn y 1190au fod y Cymry’n canu mewn rhannau, nid yn unsain, fel na wnâi’r un bobl arall. Mae’r capeli, y gymanfa ganu, y corau meibion, yr eisteddfodau a thorfeydd y rygbi wedi cadw’r traddodiad hwnnw’n uchel byth ers hynny.
Pwy ysgrifennodd yr anthem genedlaethol?
Ysgrifennwyd Hen Wlad fy Nhadau ym Mhontypridd yn Ionawr 1856 gan y gwehydd Evan James, gyda’r alaw gan ei fab James James. Yn 1905 hi oedd yr anthem genedlaethol gyntaf erioed i’w chanu cyn gêm chwaraeon, pan chwaraeodd Cymru Seland Newydd.
Pwy oedd Hedd Wyn?
Ellis Humphrey Evans o Drawsfynydd, bardd a bugail a laddwyd yn Passchendaele ar 31 Gorffennaf 1917. Bum wythnos yn ddiweddarach cyhoeddwyd mai ef oedd enillydd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, a gorchuddiwyd y gadair â brethyn du. Mae hi o hyd yn ei gartref, Yr Ysgwrn.
Pwy oedd Iolo Morganwg?
Edward Williams, saer maen, bardd ac ysgolhaig o Forgannwg (1747–1826). Sefydlodd Orsedd y Beirdd, casglodd ac achubodd stôr fawr o lawysgrifau a thraddodiad Cymraeg, ysgrifennodd emynau, a siaradodd yn erbyn caethwasiaeth.
Dogfennau, brwydrau a lleoedd
Dogfennau allweddol
Marwnad Llywelyn ap Gruffudd · 1282Hen Wlad fy Nhadau · Ionawr 1856
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
























