Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc

Canllaw pwnc

Cerdd a barddoniaeth

Pedair canrif ar ddeg o feirdd, telynorion, emynau a chorau.

Llun: Telyn deires Gymreig tua 1750 yn Amgueddfa Gelf Metropolitan, Efrog Newydd · John Richards, CC0 · Wikimedia Commons

Mae beirdd Cymru wedi bod wrth eu gwaith ers mil a phedwar cant o flynyddoedd. Canodd Aneirin a Thaliesin am ryfelwyr yr Hen Ogledd tua 600, a chanmolodd beirdd llys y tywysogion eu harglwyddi mewn cerddi o grefft fawr. Ohonynt hwy y daeth y gynghanedd, cerddoriaeth gaeth y seiniau o fewn llinell y mae beirdd Cymru’n dal i’w hysgrifennu heddiw.

Yn 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn Aberteifi, gyda chadair i’r bardd gorau ac un arall i’r cerddor gorau. Ysgrifennodd Dafydd ap Gwilym, Guto’r Glyn a Gwerful Mechain gywyddau a ddarllenir â llawenydd o hyd, a chariodd y delyn, y crwth ac yn ddiweddarach y delyn deires gerddoriaeth Cymru o neuadd i neuadd.

Yn oes y capeli daeth Cymru’n Wlad y Gân: emynau mewn pedwar llais, corau mawr, y gymanfa ganu, a Hen Wlad fy Nhadau, a ysgrifennwyd ym Mhontypridd yn 1856. Ers hynny mae lleisiau Cymru wedi llenwi tai opera, neuaddau cyngerdd a stadia ledled y byd, a’r Eisteddfod Genedlaethol yw gŵyl gystadleuol fwyaf Ewrop i gerddoriaeth a barddoniaeth.

Eiliadau allweddol

  1. Taliesin yn canu i Urien

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

  2. Y Gododdin

    Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

  3. Armes Prydein

    Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.

  4. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

  5. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

  6. Marwnad Llywelyn

    Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.

  7. Llyfr Taliesin

    Copïir cerddi Taliesin a hen ganu arall i Lyfr Taliesin, un o Bedwar Llyfr Hynafol Cymru.

  8. Dafydd ap Gwilym

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

  9. Eisteddfod Caerfyrddin

    Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.

  10. Gwarchae Harlech

    Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.

  11. Eisteddfod Caerwys

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

  12. Silex Scintillans

    Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.

  13. Y diwygiad Methodistaidd

    Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.

  14. Eisteddfod Corwen

    Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

  15. Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

  16. Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod

    Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.

  17. Yr Eisteddfod Genedlaethol

    Cynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.

  18. Myfanwy

    Mae Joseph Parry o Ferthyr, a fu’n fachgen yn y ffwrneisi pwdlo, yn cyfansoddi Myfanwy, ymhlith y caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd.

  19. Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

    Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.

  20. Keep the Home Fires Burning

    Mae Ivor Novello o Gaerdydd yn ysgrifennu Keep the Home Fires Burning, y gân a gariodd Brydain drwy’r Rhyfel Mawr.

  21. Y Gadair Ddu

    Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.

  22. Sefydlu Plaid Cymru

    Sefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.

  23. It’s Not Unusual

    Mae Tom Jones o Drefforest yn cyrraedd brig y siartiau gydag It’s Not Unusual ac yn dechrau un o’r gyrfaoedd hiraf mewn cerddoriaeth boblogaidd.

  24. Bryn Terfel yng Nghaerdydd

    Mae Bryn Terfel o Bant Glas yn ennill gwobr y gân yng nghystadleuaeth Canwr y Byd Caerdydd y BBC ac yn dechrau gyrfa ar lwyfannau opera mawr y byd.

Y llinell amser gyfan →

Chwilio’r hanes

Geiriau i’w gwybod

Y Cynfeirdd
Beirdd cyntaf Cymru, o’r 500au a’r 600au: Taliesin, Aneirin, a’r beirdd a enwir yn yr Historia Brittonum. Eu cerddi yw’r farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain a ddarllenir heddiw.
Y Gogynfeirdd
Beirdd llys y tywysogion, o tua 1100 hyd 1282: Meilyr Brydydd, Cynddelw, Gruffudd ab yr Ynad Coch ac eraill. Canasant fawl y tywysogion mewn mydr mawreddog ac anodd.
Y Cywyddwyr
Beirdd y 1300au i’r 1500au a ganai ar y cywydd, gan deithio o neuadd i neuadd yr uchelwyr. Dafydd ap Gwilym, Iolo Goch, Guto’r Glyn a Lewys Glyn Cothi oedd y mwyaf.
Cynghanedd
Celfyddyd Gymraeg cyfatebiaeth sain o fewn llinell o farddoniaeth, lle mae cytseiniaid yn ateb ei gilydd mewn trefn ac odlau’n disgyn o fewn y llinell. Fe’i harferwyd ers dros 700 mlynedd ac mae’n dal i gael ei dysgu a’i charu heddiw.
Cywydd
Cerdd mewn cwpledi odledig o linellau seithsill mewn cynghanedd lawn, lle mae un llinell yn diweddu’n acennog a’i chymar yn ddiacen. Dafydd ap Gwilym a’i gwnaeth yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg.
Englyn
Cerdd fer o bedair llinell (30 sillaf yn ei ffurf arferol) mewn cynghanedd. Mae englynion yn dal i gael eu hysgrifennu ar gyfer priodasau, cerrig beddau a’r Eisteddfod.
Awdl
Cerdd hir yn y mesurau caeth gydag un brif odl. Am awdl yr enillir y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
Pencerdd
Prif fardd ardal, a oedd wedi ennill ei gadair mewn cystadleuaeth. Yn y cyfreithiau mae’n eistedd wrth yr edling ac yn canu gyntaf yn y neuadd.
Bardd teulu
Bardd gosgordd y brenin, a ganai i’r milwyr cyn brwydr ac i’r frenhines yn ei hystafell. Un o bedwar ar hugain swyddog y llys yn y cyfreithiau.
Cyfarwydd
Storïwr proffesiynol Cymru’r Oesoedd Canol, a adroddai chwedlau fel rhai’r Mabinogion yn y neuaddau. Golygai cyfarwyddyd chwedl a gwybodaeth.
Pedwar Llyfr Hynafol Cymru
Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin a Llyfr Coch Hergest, sy’n cadw’r farddoniaeth Gymraeg hynaf. Mae’r cyfan ond y Llyfr Coch yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.
Eisteddfod
Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.
Gorsedd y Beirdd
Cylch o feirdd, cerddorion ac eraill a anrhydeddwyd am eu gwasanaeth i Gymru, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn Llundain yn 1792. Mae’n coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
Y Gadair a’r Goron
Dwy brif wobr barddoniaeth yr Eisteddfod Genedlaethol: y Gadair am awdl mewn mesur caeth a’r Goron am gerdd yn y mesurau rhydd.
Telyn deires
Y delyn â thair rhes o dannau, a ganwyd yng Nghymru o’r 1600au ac a garwyd gymaint nes ei galw’r delyn Gymreig. Cadwodd Arglwyddes Llanofer hi’n fyw yn yr 1800au.
Crwth
Telyn fwa hynafol Gymreig â chwe thant, a ganwyd o’r Oesoedd Canol hyd y 1700au. Fe’i henwir yng nghyfreithiau Hywel.
Cerdd dant
Celfyddyd Gymreig canu barddoniaeth i gyfeiliant alaw ar y delyn, y datgeinydd yn plethu gwrth-alaw o amgylch y delyn. Mae’n gystadleuaeth fawr ym mhob Eisteddfod.
Cymanfa ganu
Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
Noson lawen
Noson o ganeuon, adrodd a straeon mewn ffermdy neu neuadd bentref, hen draddodiad a gariwyd ymlaen gan y radio a’r teledu.
Hen Wlad fy Nhadau
Yr anthem genedlaethol, a ysgrifennwyd gan Evan James ac a gyfansoddwyd gan ei fab James James ym Mhontypridd yn 1856. Dyma’r anthem genedlaethol gyntaf a ganwyd mewn gêm chwaraeon, yn 1905.

Atebion cyflym

Pwy oedd Taliesin?

Un o feirdd cyntaf y Gymraeg, a ganai ddiwedd y 500au i Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd. Yn y traddodiad diweddarach daeth yn Daliesin Ben Beirdd, wedi’i aileni o bair Ceridwen.

Pwy oedd bardd mwyaf Cymru?

Byddai llawer yn dweud Dafydd ap Gwilym (fl. 1340–1370), a ganodd am gariad a natur ar y cywydd gyda ffresni sy’n dal i swyno. Byddai eraill yn enwi Taliesin, y Gogynfeirdd, Pantycelyn, Waldo Williams neu Dylan Thomas, a ysgrifennai yn Saesneg.

Beth yw’r Eisteddfod?

Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau yn Gymraeg, gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Heddiw mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac yn denu tua 150,000 o bobl, ac mae’r Urdd yn cynnal gŵyl ieuenctid fwyaf Ewrop.

Beth yw’r Orsedd?

Gorsedd y Beirdd, cylch y beirdd a sefydlwyd gan Iolo Morganwg yn 1792, sy’n anrhydeddu’r rhai a wasanaethodd Gymru a’i diwylliant. Mae ei haelodau mewn gwisgoedd gwyn, gwyrdd a glas yn coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Pam y gelwir Cymru’n wlad y gân?

Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn y 1190au fod y Cymry’n canu mewn rhannau, nid yn unsain, fel na wnâi’r un bobl arall. Mae’r capeli, y gymanfa ganu, y corau meibion, yr eisteddfodau a thorfeydd y rygbi wedi cadw’r traddodiad hwnnw’n uchel byth ers hynny.

Pwy ysgrifennodd yr anthem genedlaethol?

Ysgrifennwyd Hen Wlad fy Nhadau ym Mhontypridd yn Ionawr 1856 gan y gwehydd Evan James, gyda’r alaw gan ei fab James James. Yn 1905 hi oedd yr anthem genedlaethol gyntaf erioed i’w chanu cyn gêm chwaraeon, pan chwaraeodd Cymru Seland Newydd.

Pwy oedd Hedd Wyn?

Ellis Humphrey Evans o Drawsfynydd, bardd a bugail a laddwyd yn Passchendaele ar 31 Gorffennaf 1917. Bum wythnos yn ddiweddarach cyhoeddwyd mai ef oedd enillydd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, a gorchuddiwyd y gadair â brethyn du. Mae hi o hyd yn ei gartref, Yr Ysgwrn.

Pwy oedd Iolo Morganwg?

Edward Williams, saer maen, bardd ac ysgolhaig o Forgannwg (1747–1826). Sefydlodd Orsedd y Beirdd, casglodd ac achubodd stôr fawr o lawysgrifau a thraddodiad Cymraeg, ysgrifennodd emynau, a siaradodd yn erbyn caethwasiaeth.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf