Yn Culhwch ac Olwen, y fwyaf o’r holl dasgau yw hela’r Twrch Trwyth, brenin a drowyd yn faedd, a chymryd y grib, yr ellyn a’r gwellau o rhwng ei ddau glust. Mae Arthur yn casglu pob rhyfelwr yn Ynys Prydain, a daw’r twrch i’r lan ym Mhorth Clais ger Tyddewi.
Ar Fynydd Preseli, yng Nghwm Cerwyn, mae’r twrch yn troi ac yn sefyll, ac mae goreuon Arthur yn mynd yn ei erbyn. Yno, medd y chwedl, y lladdodd Wydre fab Arthur. Dilynodd Arthur y twrch ar draws y de i gyd, drwy Ddyffryn Tywi, Dyffryn Llwchwr a’r Mynydd Du hyd at Hafren, a’i yrru o’r diwedd i’r môr ger Cernyw.
Foel Cwmcerwyn yw copa uchaf Mynydd Preseli. Islaw’r bryniau, yng Nghwm Gwaun, saif y meini hirion a elwir Cerrig Meibion Arthur, ac yn ôl traddodiad Cymru maent yn nodi meibion Arthur a syrthiodd yn yr helfa.