Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Olwen

Arwres Culhwch ac Olwen. Tyfai pedair meillionen wen y tu ôl iddi lle bynnag y cerddai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Merch Ysbaddaden, yr ôl gwyn Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Dechrau Culhwch ac Olwen yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau Culhwch ac Olwen yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Olwen: ôl gwyn: tyfai pedair meillionen wen lle bynnag y troediai

Olwen

  • Ol ôl
  • wen gweno gwen (treiglad meddal: g → –)

Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr, yw morwyn decaf y chwedlau Cymraeg ac arwres Culhwch ac Olwen, y stori Gymraeg hynaf am lys y Brenin Arthur. Ystyr ei henw yw ‘ôl gwyn’, oherwydd lle bynnag y cerddai tyfai pedair meillionen wen yn ôl ei throed. I’w hennill, cyflawnodd Culhwch a rhyfelwyr Arthur ryw ddeugain o dasgau amhosibl, ac mae ei stori wedi ei hadrodd eto yn Gymraeg, yn Saesneg ac ar ffilm, ac efallai iddi hyd yn oed helpu i lunio un o chwedlau mwyaf Tolkien.

PrydOes Arthur
Ei thadYsbaddaden Bencawr, pennaeth y cewri
Ei gŵrCulhwch fab Cilydd
Ei henwÔl gwyn
Ei chwedlCulhwch ac Olwen

Yr ôl gwyn#

Mae’r chwedl yn darlunio Olwen yn rhai o eiriau harddaf rhyddiaith Gymraeg. Daeth mewn gwisg o sidan fflamgoch a gordorch o aur coch am ei gwddf. Roedd ei gwallt yn felynach na blodau’r banadl, ei chnawd yn wynnach nag ewyn y don, ei gruddiau’n gochach na’r bysedd cŵn, a phwy bynnag a’i gwelai a lenwid o gariad ati. Tyfai pedair meillionen wen lle bynnag y troediai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.

Ei charu am ei henw#

Tynghedodd llysfam Culhwch ef na phriodai neb ond Olwen, y forwyn decaf a fu erioed. Ni welsai Culhwch hi erioed, ond carodd hi wrth glywed ei henw, a marchogodd at ei gefnder Arthur i ofyn am ei gymorth i’w hennill.

Y cyfarfod#

Daeth rhyfelwyr Arthur o’r diwedd i dir Ysbaddaden a chyfarfod â brawd y cawr, Custennin y bugail, yr oedd ei wraig yn perthyn i Gulhwch. Daethant ag Olwen i gyfarfod â Chulhwch. Dychwelodd hi ei gariad, ond dywedodd na allai fynd gydag ef heb fendith ei thad, a rhoddodd gyngor doeth iddo: mynd at ei thad i ofyn amdani, ac addo ennill beth bynnag a ofynnai’r cawr ganddo.

Ei hennill o’r diwedd#

Gwyddai Ysbaddaden na fyddai byw wedi priodas ei ferch, a gosododd i Gulhwch ryw ddeugain o dasgau a ymddangosai’n amhosibl, yn eu plith hela’r baedd mawr Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron. Gyda chymorth Arthur cyflawnwyd pob tasg o bwys, daeth dyddiau’r cawr i ben, ac roedd Olwen yn rhydd i briodi’r gŵr a’i carodd o’r tro cyntaf iddo glywed ei henw.

Olwen heddiw#

Nid yw stori Olwen erioed wedi peidio â chael ei hadrodd. Yn 1988 ailadroddodd y bardd Gwyn Thomas hi yn Gymraeg, gyda lluniau Margaret Jones, ac enillodd y llyfr Wobr Tir na n-Og. Dilynodd ffilm animeiddiedig, Quest for Olwen, yn 1990, teithiodd sioe gysgodion ysgolion Ceredigion, a chwaraewyd y chwedl wrth ailagor Castell Arberth yn 2005. Mae’r ysgolhaig Tolkien Tom Shippey wedi dangos mor debyg yw chwedl Culhwch ac Olwen i stori Tolkien ei hun am Beren a Lúthien, lle mae’n rhaid i ddyn meidrol ennill y decaf o forynion drwy gamp y tybia ei thad ei bod yn amhosibl.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf