Oes Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Merch Ysbaddaden, yr ôl gwynOes y SeintiauArwyr gwerin
Dechrau Culhwch ac Olwen yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0
Ystyr yr enw
Olwen: ôl gwyn: tyfai pedair meillionen wen lle bynnag y troediai
Olwen
Olôl
wengweno gwen (treiglad meddal: g → –)
2 munud o ddarllen
Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr, yw morwyn decaf y chwedlau Cymraeg ac arwres Culhwch ac Olwen, y stori Gymraeg hynaf am lys y Brenin Arthur. Ystyr ei henw yw ‘ôl gwyn’, oherwydd lle bynnag y cerddai tyfai pedair meillionen wen yn ôl ei throed. I’w hennill, cyflawnodd Culhwch a rhyfelwyr Arthur ryw ddeugain o dasgau amhosibl, ac mae ei stori wedi ei hadrodd eto yn Gymraeg, yn Saesneg ac ar ffilm, ac efallai iddi hyd yn oed helpu i lunio un o chwedlau mwyaf Tolkien.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.Culhwch and Olwen: influence and adaptations ↗Wikipedia (Saesneg)Dylanwad Culhwch ac Olwen: dadleuodd yr ysgolhaig Tolkien Tom Shippey fod tebygrwydd rhwng chwedl Beren a Lúthien Tolkien a Culhwch ac Olwen; ysgrifennodd yr arlunydd a’r bardd David Jones ‘The Hunt’ am hela’r Twrch Trwyth; yn 1988 cyhoeddodd Gwyn Thomas ailadroddiad, Culhwch ac Olwen, gyda lluniau Margaret Jones, a enillodd Wobr Tir na n-Og am lyfr ffeithiol Cymraeg yn 1989; rhyddhawyd y ffilm animeiddiedig Quest for Olwen yn 1990; teithiodd sioe gysgodion ysgolion Ceredigion yn 2003, ac addasodd Derek Webb y chwedl yn Gymraeg ac yn Saesneg ar gyfer ailagor Castell Arberth yn 2005.
Mae’r chwedl yn darlunio Olwen yn rhai o eiriau harddaf rhyddiaith Gymraeg. Daeth mewn gwisg o sidan fflamgoch a gordorch o aur coch am ei gwddf. Roedd ei gwallt yn felynach na blodau’r banadl, ei chnawd yn wynnach nag ewyn y don, ei gruddiau’n gochach na’r bysedd cŵn, a phwy bynnag a’i gwelai a lenwid o gariad ati. Tyfai pedair meillionen wen lle bynnag y troediai, ac felly y galwyd hi’n Olwen.FfynhonnellCulhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Tynghedodd llysfam Culhwch ef na phriodai neb ond Olwen, y forwyn decaf a fu erioed. Ni welsai Culhwch hi erioed, ond carodd hi wrth glywed ei henw, a marchogodd at ei gefnder Arthur i ofyn am ei gymorth i’w hennill.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Daeth rhyfelwyr Arthur o’r diwedd i dir Ysbaddaden a chyfarfod â brawd y cawr, Custennin y bugail, yr oedd ei wraig yn perthyn i Gulhwch. Daethant ag Olwen i gyfarfod â Chulhwch. Dychwelodd hi ei gariad, ond dywedodd na allai fynd gydag ef heb fendith ei thad, a rhoddodd gyngor doeth iddo: mynd at ei thad i ofyn amdani, ac addo ennill beth bynnag a ofynnai’r cawr ganddo.FfynhonnellCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
Gwyddai Ysbaddaden na fyddai byw wedi priodas ei ferch, a gosododd i Gulhwch ryw ddeugain o dasgau a ymddangosai’n amhosibl, yn eu plith hela’r baedd mawr Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron. Gyda chymorth Arthur cyflawnwyd pob tasg o bwys, daeth dyddiau’r cawr i ben, ac roedd Olwen yn rhydd i briodi’r gŵr a’i carodd o’r tro cyntaf iddo glywed ei henw.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Nid yw stori Olwen erioed wedi peidio â chael ei hadrodd. Yn 1988 ailadroddodd y bardd Gwyn Thomas hi yn Gymraeg, gyda lluniau Margaret Jones, ac enillodd y llyfr Wobr Tir na n-Og. Dilynodd ffilm animeiddiedig, Quest for Olwen, yn 1990, teithiodd sioe gysgodion ysgolion Ceredigion, a chwaraewyd y chwedl wrth ailagor Castell Arberth yn 2005. Mae’r ysgolhaig Tolkien Tom Shippey wedi dangos mor debyg yw chwedl Culhwch ac Olwen i stori Tolkien ei hun am Beren a Lúthien, lle mae’n rhaid i ddyn meidrol ennill y decaf o forynion drwy gamp y tybia ei thad ei bod yn amhosibl.FfynhonnellCulhwch and Olwen: influence and adaptations ↗Wikipedia (Saesneg)Dylanwad Culhwch ac Olwen: dadleuodd yr ysgolhaig Tolkien Tom Shippey fod tebygrwydd rhwng chwedl Beren a Lúthien Tolkien a Culhwch ac Olwen; ysgrifennodd yr arlunydd a’r bardd David Jones ‘The Hunt’ am hela’r Twrch Trwyth; yn 1988 cyhoeddodd Gwyn Thomas ailadroddiad, Culhwch ac Olwen, gyda lluniau Margaret Jones, a enillodd Wobr Tir na n-Og am lyfr ffeithiol Cymraeg yn 1989; rhyddhawyd y ffilm animeiddiedig Quest for Olwen yn 1990; teithiodd sioe gysgodion ysgolion Ceredigion yn 2003, ac addasodd Derek Webb y chwedl yn Gymraeg ac yn Saesneg ar gyfer ailagor Castell Arberth yn 2005.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.