Oes Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Pencawr, tad OlwenOes y SeintiauArwyr gwerin
Ysbaddaden Bencawr, gan John D. Batten · Llun: Wikimedia Commons · John D. Batten, Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Ysbaddaden Bencawr: Ysbaddaden ‘Pencawr’
Ysbaddaden Bencawr
Ysbaddadenei enw ei hun
Benpeno pen (treiglad meddal: p → b)
cawrcawr
2 munud o ddarllen
Ysbaddaden Bencawr yw’r rhwystr mawr yn Culhwch ac Olwen, yr hynaf o chwedlau Cymraeg Arthur. Ef yw tad yr Olwen hardd, a chyn y rhoddai hi i fyny gosododd i Gulhwch restr hir o dasgau amhosibl, yr anoethau, a yrrodd Arthur a’i wŷr ar draws Ynys Prydain gyfan. Mae’r rhestr honno o dasgau yn un o drysorfeydd cyfoethocaf traddodiad cynnar Cymru.FfynonellauYsbaddaden ↗Wikipedia (Saesneg)Ysbaddaden Bencawr, o wreiddiau sy’n golygu ‘draenen wen’ neu ‘diffrwyth’, neu’r ddau efallai, prif wrthwynebydd chwedl Culhwch ac Olwen; cawr yn byw mewn caer bron yn anghyraeddadwy, tad Olwen ac ewythr Goreu fab Custennin; mae llysfam Culhwch yn tynghedu na phriodith neb ond Olwen, ac mae Arthur yn anfon chwech o’i wŷr gydag ef; deuant at ‘y decaf o gaerau’r byd’ a chwrdd â brawd y cawr, Custennin y bugail, y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd a lladd ei dri mab ar hugain; mae Cai yn addo gwarchod y pedwerydd mab ar hugain, Goreu; ânt i mewn i’r gaer yn ddirgel, gan ladd y naw porthor a’r naw gwyliwr; ceisia’r cawr ladd Culhwch â gwaywffon wenwynig ond fe’i clwyfir yn ei dro gan Fedwyr, gan Fenw a chan Gulhwch ei hun; o’r diwedd mae’n cytuno i roi ei ferch os cyflawna Culhwch nifer o dasgau amhosibl, yr anoethau, yn eu plith hela’r Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron; gyda chymorth Arthur cyflawnir y tasgau; eillir barf, croen a chnawd y cawr gan Gaw o Brydyn, ac mae Goreu, yn dial ei frodyr, yn torri ei ben, a osodir ar bolyn y gaer; cymer Goreu diroedd ei ewythr, ac mae Olwen yn rhydd i briodi.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
Ymddengys fod ei enw’n dod o wreiddiau sy’n golygu draenen wen, neu ddiffrwyth, neu’r ddau, ac mae’r ddraenen wen yn gweddu iddo: gwarcheidwad caled a phigog yn sefyll rhwng gŵr ifanc a’r blodyn a gâr. Ystyr enw ei ferch Olwen yw ôl gwyn, oherwydd tyfai meillion gwyn lle bynnag y cerddai.FfynonellauYsbaddaden ↗Wikipedia (Saesneg)Ysbaddaden Bencawr, o wreiddiau sy’n golygu ‘draenen wen’ neu ‘diffrwyth’, neu’r ddau efallai, prif wrthwynebydd chwedl Culhwch ac Olwen; cawr yn byw mewn caer bron yn anghyraeddadwy, tad Olwen ac ewythr Goreu fab Custennin; mae llysfam Culhwch yn tynghedu na phriodith neb ond Olwen, ac mae Arthur yn anfon chwech o’i wŷr gydag ef; deuant at ‘y decaf o gaerau’r byd’ a chwrdd â brawd y cawr, Custennin y bugail, y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd a lladd ei dri mab ar hugain; mae Cai yn addo gwarchod y pedwerydd mab ar hugain, Goreu; ânt i mewn i’r gaer yn ddirgel, gan ladd y naw porthor a’r naw gwyliwr; ceisia’r cawr ladd Culhwch â gwaywffon wenwynig ond fe’i clwyfir yn ei dro gan Fedwyr, gan Fenw a chan Gulhwch ei hun; o’r diwedd mae’n cytuno i roi ei ferch os cyflawna Culhwch nifer o dasgau amhosibl, yr anoethau, yn eu plith hela’r Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron; gyda chymorth Arthur cyflawnir y tasgau; eillir barf, croen a chnawd y cawr gan Gaw o Brydyn, ac mae Goreu, yn dial ei frodyr, yn torri ei ben, a osodir ar bolyn y gaer; cymer Goreu diroedd ei ewythr, ac mae Olwen yn rhydd i briodi.Culhwch and Olwen: influence and adaptations ↗Wikipedia (Saesneg)Dylanwad Culhwch ac Olwen: dadleuodd yr ysgolhaig Tolkien Tom Shippey fod tebygrwydd rhwng chwedl Beren a Lúthien Tolkien a Culhwch ac Olwen; ysgrifennodd yr arlunydd a’r bardd David Jones ‘The Hunt’ am hela’r Twrch Trwyth; yn 1988 cyhoeddodd Gwyn Thomas ailadroddiad, Culhwch ac Olwen, gyda lluniau Margaret Jones, a enillodd Wobr Tir na n-Og am lyfr ffeithiol Cymraeg yn 1989; rhyddhawyd y ffilm animeiddiedig Quest for Olwen yn 1990; teithiodd sioe gysgodion ysgolion Ceredigion yn 2003, ac addasodd Derek Webb y chwedl yn Gymraeg ac yn Saesneg ar gyfer ailagor Castell Arberth yn 2005.
Marchogodd Culhwch a’r chwe gŵr a anfonodd Arthur gydag ef nes gweld ‘y decaf o gaerau’r byd’. Y tu allan iddi cawsant Gustennin, brawd y cawr ei hun, bugail y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd ac y lladdodd ei dri mab ar hugain. Dim ond yr ieuengaf, Goreu, a adawyd, ac addawodd Cai ei warchod â’i fywyd. Daeth gwraig Custennin ag Olwen i gwrdd â Chulhwch, a dangosodd Olwen ei hun y ffordd i neuadd ei thad.FfynonellauYsbaddaden ↗Wikipedia (Saesneg)Ysbaddaden Bencawr, o wreiddiau sy’n golygu ‘draenen wen’ neu ‘diffrwyth’, neu’r ddau efallai, prif wrthwynebydd chwedl Culhwch ac Olwen; cawr yn byw mewn caer bron yn anghyraeddadwy, tad Olwen ac ewythr Goreu fab Custennin; mae llysfam Culhwch yn tynghedu na phriodith neb ond Olwen, ac mae Arthur yn anfon chwech o’i wŷr gydag ef; deuant at ‘y decaf o gaerau’r byd’ a chwrdd â brawd y cawr, Custennin y bugail, y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd a lladd ei dri mab ar hugain; mae Cai yn addo gwarchod y pedwerydd mab ar hugain, Goreu; ânt i mewn i’r gaer yn ddirgel, gan ladd y naw porthor a’r naw gwyliwr; ceisia’r cawr ladd Culhwch â gwaywffon wenwynig ond fe’i clwyfir yn ei dro gan Fedwyr, gan Fenw a chan Gulhwch ei hun; o’r diwedd mae’n cytuno i roi ei ferch os cyflawna Culhwch nifer o dasgau amhosibl, yr anoethau, yn eu plith hela’r Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron; gyda chymorth Arthur cyflawnir y tasgau; eillir barf, croen a chnawd y cawr gan Gaw o Brydyn, ac mae Goreu, yn dial ei frodyr, yn torri ei ben, a osodir ar bolyn y gaer; cymer Goreu diroedd ei ewythr, ac mae Olwen yn rhydd i briodi.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
Aeth gwŷr Arthur i mewn yn ddirgel a lladd y naw porthor a’r naw gwyliwr. Dri diwrnod yn olynol gofynasant i’r cawr am ei ferch, a theirgwaith taflodd waywffon wenwynig atynt wrth iddynt ymadael. Daliodd Bedwyr y gyntaf a’i thaflu’n ôl, yna Menw yr ail, yna Culhwch y drydedd, a phob tro clwyfodd y cawr. O’r diwedd cytunodd Ysbaddaden i roi ei ferch, pe bai Culhwch yn gyntaf yn ennill iddo bopeth a ofynnai.FfynonellauYsbaddaden ↗Wikipedia (Saesneg)Ysbaddaden Bencawr, o wreiddiau sy’n golygu ‘draenen wen’ neu ‘diffrwyth’, neu’r ddau efallai, prif wrthwynebydd chwedl Culhwch ac Olwen; cawr yn byw mewn caer bron yn anghyraeddadwy, tad Olwen ac ewythr Goreu fab Custennin; mae llysfam Culhwch yn tynghedu na phriodith neb ond Olwen, ac mae Arthur yn anfon chwech o’i wŷr gydag ef; deuant at ‘y decaf o gaerau’r byd’ a chwrdd â brawd y cawr, Custennin y bugail, y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd a lladd ei dri mab ar hugain; mae Cai yn addo gwarchod y pedwerydd mab ar hugain, Goreu; ânt i mewn i’r gaer yn ddirgel, gan ladd y naw porthor a’r naw gwyliwr; ceisia’r cawr ladd Culhwch â gwaywffon wenwynig ond fe’i clwyfir yn ei dro gan Fedwyr, gan Fenw a chan Gulhwch ei hun; o’r diwedd mae’n cytuno i roi ei ferch os cyflawna Culhwch nifer o dasgau amhosibl, yr anoethau, yn eu plith hela’r Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron; gyda chymorth Arthur cyflawnir y tasgau; eillir barf, croen a chnawd y cawr gan Gaw o Brydyn, ac mae Goreu, yn dial ei frodyr, yn torri ei ben, a osodir ar bolyn y gaer; cymer Goreu diroedd ei ewythr, ac mae Olwen yn rhydd i briodi.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
Felly y dechreuodd rhestr fawr yr anoethau, y pethau anodd eu cael. Yn eu plith roedd mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon fab Modron, y ci Drudwyn, a’r grib a’r gwellaif rhwng dwy glust y Twrch Trwyth, a arweiniodd at yr helfa fwyaf yn chwedlau Cymru, ar draws de Cymru ac i mewn i Gernyw. I bob tasg rhoddodd Culhwch yr un ateb: ‘Hawdd yw gennyf gael hynny, cyd tybiech nad hawdd.’ Gyda chymorth Arthur cyflawnwyd pob tasg.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Mabon ap Modron ↗Wikipedia (Saesneg)Mabon fab Modron, aelod o osgordd Arthur; ei enw yw enw Maponos, ‘Mab Mawr’, a anrhydeddid ym Mhrydain Rufeinig, ac enw ei fam Modron yw enw Matrona, ‘Mam Fawr’; yn Culhwch ac Olwen mae’r cawr Ysbaddaden yn mynnu cael y carcharor dyrchafedig Mabon fab Modron, yr unig ŵr a all hela gyda’r ci Drudwyn, yr unig gi a all ddilyn y Twrch Trwyth; caiff gwŷr Arthur wybod i Fabon gael ei ddwyn oddi wrth ei fam yn dair noson oed, ac maent yn holi anifeiliaid hynaf a doethaf y byd nes eu harwain at Eog Llyn Llyw, yr hynaf oll, sy’n cario Cai a Bedwyr at garchar Mabon yng Nghaerloyw, lle clywant ef yn galaru drwy’r muriau; mae gweddill gwŷr Arthur yn ymosod ar flaen y carchar tra â Cai a Bedwyr i mewn yn y cefn a’i ryddhau, ac mae ganddo ran allweddol yn hela’r Twrch Trwyth; yn y gerdd Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif mae Mabon fab Modron yn un o ddilynwyr Arthur, ‘gwas Uthr Bendragon’; ym Mreuddwyd Rhonabwy mae’n ymladd wrth ochr Arthur ym mrwydr Baddon ac yn un o brif gynghorwyr y brenin.Ysbaddaden ↗Wikipedia (Saesneg)Ysbaddaden Bencawr, o wreiddiau sy’n golygu ‘draenen wen’ neu ‘diffrwyth’, neu’r ddau efallai, prif wrthwynebydd chwedl Culhwch ac Olwen; cawr yn byw mewn caer bron yn anghyraeddadwy, tad Olwen ac ewythr Goreu fab Custennin; mae llysfam Culhwch yn tynghedu na phriodith neb ond Olwen, ac mae Arthur yn anfon chwech o’i wŷr gydag ef; deuant at ‘y decaf o gaerau’r byd’ a chwrdd â brawd y cawr, Custennin y bugail, y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd a lladd ei dri mab ar hugain; mae Cai yn addo gwarchod y pedwerydd mab ar hugain, Goreu; ânt i mewn i’r gaer yn ddirgel, gan ladd y naw porthor a’r naw gwyliwr; ceisia’r cawr ladd Culhwch â gwaywffon wenwynig ond fe’i clwyfir yn ei dro gan Fedwyr, gan Fenw a chan Gulhwch ei hun; o’r diwedd mae’n cytuno i roi ei ferch os cyflawna Culhwch nifer o dasgau amhosibl, yr anoethau, yn eu plith hela’r Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron; gyda chymorth Arthur cyflawnir y tasgau; eillir barf, croen a chnawd y cawr gan Gaw o Brydyn, ac mae Goreu, yn dial ei frodyr, yn torri ei ben, a osodir ar bolyn y gaer; cymer Goreu diroedd ei ewythr, ac mae Olwen yn rhydd i briodi.
Wedi cyflawni’r tasgau, marchogodd Culhwch yn ôl gyda Goreu a phawb a ddymunai ddrwg i’r cawr. Eilliodd Caw o Brydyn ef, a chymerodd Goreu, yn dial ei dri brawd ar hugain, ei ben. Cymerodd Goreu diroedd ei ewythr yn eiddo iddo’i hun, a’r noson honno priododd Olwen a Chulhwch. Adroddir chwedl merch y cawr a enillir drwy dasgau amhosibl ar draws y byd, ac mae’r fersiwn Gymraeg ohoni, yn Culhwch ac Olwen, ymhlith y gorau.FfynonellauYsbaddaden ↗Wikipedia (Saesneg)Ysbaddaden Bencawr, o wreiddiau sy’n golygu ‘draenen wen’ neu ‘diffrwyth’, neu’r ddau efallai, prif wrthwynebydd chwedl Culhwch ac Olwen; cawr yn byw mewn caer bron yn anghyraeddadwy, tad Olwen ac ewythr Goreu fab Custennin; mae llysfam Culhwch yn tynghedu na phriodith neb ond Olwen, ac mae Arthur yn anfon chwech o’i wŷr gydag ef; deuant at ‘y decaf o gaerau’r byd’ a chwrdd â brawd y cawr, Custennin y bugail, y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd a lladd ei dri mab ar hugain; mae Cai yn addo gwarchod y pedwerydd mab ar hugain, Goreu; ânt i mewn i’r gaer yn ddirgel, gan ladd y naw porthor a’r naw gwyliwr; ceisia’r cawr ladd Culhwch â gwaywffon wenwynig ond fe’i clwyfir yn ei dro gan Fedwyr, gan Fenw a chan Gulhwch ei hun; o’r diwedd mae’n cytuno i roi ei ferch os cyflawna Culhwch nifer o dasgau amhosibl, yr anoethau, yn eu plith hela’r Twrch Trwyth a rhyddhau Mabon fab Modron; gyda chymorth Arthur cyflawnir y tasgau; eillir barf, croen a chnawd y cawr gan Gaw o Brydyn, ac mae Goreu, yn dial ei frodyr, yn torri ei ben, a osodir ar bolyn y gaer; cymer Goreu diroedd ei ewythr, ac mae Olwen yn rhydd i briodi.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.