Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Ysbaddaden Bencawr

Pencawr y cewri yn Culhwch ac Olwen, tad Olwen, a osododd bron i ddeugain o anoethau i Gulhwch cyn y rhoddai ei ferch.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Pencawr, tad Olwen Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Ysbaddaden Bencawr, gan John D. Batten
Ysbaddaden Bencawr, gan John D. Batten · Llun: Wikimedia Commons · John D. Batten, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Ysbaddaden Bencawr: Ysbaddaden ‘Pencawr’

Ysbaddaden Bencawr

  • Ysbaddaden ei enw ei hun
  • Ben peno pen (treiglad meddal: p → b)
  • cawr cawr

Ysbaddaden Bencawr yw’r rhwystr mawr yn Culhwch ac Olwen, yr hynaf o chwedlau Cymraeg Arthur. Ef yw tad yr Olwen hardd, a chyn y rhoddai hi i fyny gosododd i Gulhwch restr hir o dasgau amhosibl, yr anoethau, a yrrodd Arthur a’i wŷr ar draws Ynys Prydain gyfan. Mae’r rhestr honno o dasgau yn un o drysorfeydd cyfoethocaf traddodiad cynnar Cymru.

PrydOes Arthur
Ei ferchOlwen
Ei frawdCustennin y bugail
TasgauTua deugain o anoethau
Ei chwedlCulhwch ac Olwen

Cawr y ddraenen wen#

Ymddengys fod ei enw’n dod o wreiddiau sy’n golygu draenen wen, neu ddiffrwyth, neu’r ddau, ac mae’r ddraenen wen yn gweddu iddo: gwarcheidwad caled a phigog yn sefyll rhwng gŵr ifanc a’r blodyn a gâr. Ystyr enw ei ferch Olwen yw ôl gwyn, oherwydd tyfai meillion gwyn lle bynnag y cerddai.

Y decaf o gaerau’r byd#

Marchogodd Culhwch a’r chwe gŵr a anfonodd Arthur gydag ef nes gweld ‘y decaf o gaerau’r byd’. Y tu allan iddi cawsant Gustennin, brawd y cawr ei hun, bugail y cipiodd Ysbaddaden ei diroedd ac y lladdodd ei dri mab ar hugain. Dim ond yr ieuengaf, Goreu, a adawyd, ac addawodd Cai ei warchod â’i fywyd. Daeth gwraig Custennin ag Olwen i gwrdd â Chulhwch, a dangosodd Olwen ei hun y ffordd i neuadd ei thad.

Tri diwrnod yn llys y cawr#

Aeth gwŷr Arthur i mewn yn ddirgel a lladd y naw porthor a’r naw gwyliwr. Dri diwrnod yn olynol gofynasant i’r cawr am ei ferch, a theirgwaith taflodd waywffon wenwynig atynt wrth iddynt ymadael. Daliodd Bedwyr y gyntaf a’i thaflu’n ôl, yna Menw yr ail, yna Culhwch y drydedd, a phob tro clwyfodd y cawr. O’r diwedd cytunodd Ysbaddaden i roi ei ferch, pe bai Culhwch yn gyntaf yn ennill iddo bopeth a ofynnai.

Yr anoethau#

Felly y dechreuodd rhestr fawr yr anoethau, y pethau anodd eu cael. Yn eu plith roedd mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon fab Modron, y ci Drudwyn, a’r grib a’r gwellaif rhwng dwy glust y Twrch Trwyth, a arweiniodd at yr helfa fwyaf yn chwedlau Cymru, ar draws de Cymru ac i mewn i Gernyw. I bob tasg rhoddodd Culhwch yr un ateb: ‘Hawdd yw gennyf gael hynny, cyd tybiech nad hawdd.’ Gyda chymorth Arthur cyflawnwyd pob tasg.

Diwedd y cawr#

Wedi cyflawni’r tasgau, marchogodd Culhwch yn ôl gyda Goreu a phawb a ddymunai ddrwg i’r cawr. Eilliodd Caw o Brydyn ef, a chymerodd Goreu, yn dial ei dri brawd ar hugain, ei ben. Cymerodd Goreu diroedd ei ewythr yn eiddo iddo’i hun, a’r noson honno priododd Olwen a Chulhwch. Adroddir chwedl merch y cawr a enillir drwy dasgau amhosibl ar draws y byd, ac mae’r fersiwn Gymraeg ohoni, yn Culhwch ac Olwen, ymhlith y gorau.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf