Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 916
Mab Rhodri Mawr a drechodd y Mersiaid ym mrwydr Conwy yn 881, buddugoliaeth a gofir fel Dial Rhodri.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Anarawd ap Rhodri: Anarawd, mab Rhodri (Rhodri Mawr)
Anarawd ap Rhodri
Anarawd ap Rhodri oedd mab hynaf Rhodri Mawr a brenin Gwynedd o 878 hyd 916. Dair blynedd wedi i’r Saeson ladd ei dad, trechodd hwy yn aber Conwy, y fuddugoliaeth a gofir fel Dial Rhodri. Cadwodd Wynedd yn ddiogel am bron i ddeugain mlynedd, deliodd â’r Brenin Alffred o Wessex fel brenin, ac ohono ef y daeth pob brenin a thywysog diweddarach yng Ngwynedd. Pan fu farw, galwodd cronicl y Cymry ef yn frenin y Brythoniaid.
| Brenin Gwynedd | 878–916 |
|---|---|
| Tad | Rhodri Mawr |
| Buddugoliaeth fawr | brwydr Conwy, 881, ‘dial Rhodri’ |
| Mab | Idwal Foel, brenin Gwynedd |
| Bu farw | 916 |
Yn 878 syrthiodd Rhodri Mawr a’i fab Gwriad yn ymladd y Mersiaid. Cymerodd Anarawd, yr hynaf o’r meibion a oedd yn fyw, deyrnas Gwynedd, a safodd ei frodyr gydag ef. Yn 881 daeth y Mersiaid i Wynedd eto, yn sicr fod teyrnas Rhodri wedi’i thorri. Yn aber afon Conwy aeth Anarawd a’i frodyr i’w cyfarfod a’u chwalu.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Galwodd cronicl y Cymry y frwydr yn ‘ddial Rhodri gan Dduw’, ac mae’r Cymry wedi’i galw’n Ddial Rhodri byth ers hynny. Dyna’r tro olaf am ddwy ganrif i fyddin Seisnig geisio gorchfygu Gwynedd.
Mae Asser, ysgolhaig Cymreig Tyddewi a ysgrifennodd fuchedd y Brenin Alffred, yn dweud mor gryf oedd tŷ Rhodri wedi mynd. Trodd brenhinoedd Dyfed, Brycheiniog a Gwent at Alffred am nawdd, meddai, am eu bod ‘wedi’u gyrru gan nerth’ meibion Rhodri. Daliai Anarawd a’i frodyr Cadell a Merfyn Wynedd, Seisyllwg a Phowys bellach, y rhan fwyaf o Gymru.FfynhonnellAsser’s Life of King Alfred: the Welsh kings ↗Asser o Dyddewi, tua 893; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, 1848; Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Trodd Hyfaidd o Ddyfed a brenhinoedd y de at Alffred oherwydd nerth chwe mab Rhodri. Derbyniodd Alffred Anarawd yn fab iddo yn ei fedydd esgob, a rhoi iddo lawer o roddion, ar yr un telerau ag Æthelred o Fersia.
Gwnaeth Anarawd gynghrair yn gyntaf â brenhinoedd Danaidd Efrog. Yna, yn y 890au, daeth gyda’i frodyr i lys Alffred ei hun. Mae Asser yn adrodd sut y derbyniodd Alffred ef yn anrhydeddus, sefyll wrth ei ochr yn ei fedydd esgob a’i gymryd yn fab iddo yn y ffydd, a’i anfon adref ag anrhegion drud. Daeth Anarawd i gyfeillgarwch Alffred ar yr un telerau ag Æthelred, arglwydd y Mersiaid: fel brenin, a’i deyrnas yn eiddo iddo’i hun.FfynhonnellAsser’s Life of King Alfred: the Welsh kings ↗Asser o Dyddewi, tua 893; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, 1848; Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Trodd Hyfaidd o Ddyfed a brenhinoedd y de at Alffred oherwydd nerth chwe mab Rhodri. Derbyniodd Alffred Anarawd yn fab iddo yn ei fedydd esgob, a rhoi iddo lawer o roddion, ar yr un telerau ag Æthelred o Fersia.
Bu farw Anarawd yn 916. Mae’r Annales Cambriae yn ei nodi mewn pedwar gair, ‘Anaraut rex Brittonum moritur’, bu farw Anarawd, brenin y Brythoniaid. Dilynodd ei fab Idwal Foel ef yn Aberffraw, sedd frenhinol Gwynedd, ac o Idwal y daeth Iago, Cynan, Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn. Roedd tywysogion Gwynedd yn falch o fod yn etifeddion iddo.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf