Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 974
Y brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Morgan Hen: Morgan ‘yr Hen’
Morgan Hen
Roedd Morgan Hen ab Owain yn frenin Gwent o tua 930 ac ar yr holl dde-ddwyrain o 942 hyd ei farw yn 974. Unodd deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn un deyrnas, ac yn ôl traddodiad Cymru oddi wrtho ef y cafodd Morgannwg, Gwlad Morgan, ei henw. Teyrnasodd am fwy na deugain mlynedd, a galwai ei bobl ef yn Forgan Hen ac yn Forgan Mawr.FfynonellauMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Morgannwg: rheolai Went o tua 930 a Morgannwg o 942 hyd 974; unodd hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; yn 931 bu yn llys Æthelstan yn Henffordd, a bu’n dyst i siarteri Æthelstan, Eadred ac Eadwig; fel Hywel Dda dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â brenhinoedd Lloegr; bu farw 974.Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir bod Morgannwg a Glamorgan, gwlad Morgan, yn dod o’r brenin Morgan ab Athrwys o’r wythfed ganrif, Morgan Mwynfawr; mae rhai ysgolheigion yn cyfeirio yn hytrach at Forgan Hen o’r ddegfed ganrif; mae’n bosibl mai uniad Gwent a Glywysing yn unig a elwid yn Forgannwg.
| Pryd | Brenin tua 930 i 974 |
|---|---|
| Teyrnas | Gwent a Glywysing, yn un fel Morgannwg |
| Ei dad | Owain ap Hywel o Glywysing |
| Ei wraig | Lleucu ferch Enflew |
| Ei feibion | Idwallon, Owain, Cadell a Chynfyn |
Roedd Morgan yn fab i Owain ap Hywel, brenin Glywysing, y wlad rhwng Tawe ac Wysg, ac yn ŵyr i Hywel ap Rhys, a oedd ar ddiwedd y nawfed ganrif wedi sefydlu tŷ brenhinol newydd yng ngorllewin Morgannwg ac uno Glywysing dan ei reolaeth. Tua 930 dilynodd Morgan ei dad yn frenin yng Ngwent, tra rheolai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan Glywysing gyda’i gilydd.FfynonellauMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Wedi marw ei frodyr, cymerodd Morgan eu teyrnas hwythau, ac yn 942 unodd Went a Glywysing yn un deyrnas, gan reoli’r holl dde-ddwyrain o Wy i Dawe. Gelwir y wlad yn Forgannwg, Gwlad Morgan, byth oddi ar hynny. Mae rhai ysgolheigion yn rhoi’r anrhydedd honno i’r brenin cynharach Morgan Mwynfawr, mab Athrwys, ond mae llawer yn cyfeirio at Forgan Hen, ac mae enw Morgannwg wedi cario enw brenin am fwy na mil o flynyddoedd.FfynonellauMorgan Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Morgannwg: rheolai Went o tua 930 a Morgannwg o 942 hyd 974; unodd hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; yn 931 bu yn llys Æthelstan yn Henffordd, a bu’n dyst i siarteri Æthelstan, Eadred ac Eadwig; fel Hywel Dda dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â brenhinoedd Lloegr; bu farw 974.Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir bod Morgannwg a Glamorgan, gwlad Morgan, yn dod o’r brenin Morgan ab Athrwys o’r wythfed ganrif, Morgan Mwynfawr; mae rhai ysgolheigion yn cyfeirio yn hytrach at Forgan Hen o’r ddegfed ganrif; mae’n bosibl mai uniad Gwent a Glywysing yn unig a elwid yn Forgannwg.Morgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Fel ei gyfoeswr mawr Hywel Dda, dewisodd Morgan gyfeillgarwch â brenhinoedd Lloegr yn hytrach na rhyfel. Yn 927 marchogodd i’r gogledd gyda Hywel ac Idwal Foel ym myddin Æthelstan, yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, ac mae ei enw ymhlith tystion siarteri’r brenhinoedd Seisnig Æthelstan, Eadred ac Eadwig. Cadwodd y telerau da hynny am rai blynyddoedd wedi marw Hywel, a chadwodd ei deyrnas ei heddwch.FfynonellauMorgan Hen ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Morgannwg: rheolai Went o tua 930 a Morgannwg o 942 hyd 974; unodd hen deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; yn 931 bu yn llys Æthelstan yn Henffordd, a bu’n dyst i siarteri Æthelstan, Eadred ac Eadwig; fel Hywel Dda dewisodd gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel â brenhinoedd Lloegr; bu farw 974.Idwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.Morgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Bu fyw mor hir nes i’r croniclau ei alw’n Forgan Hen, a gelwid ef hefyd yn Forgan Mawr; enwau o barch oedd y ddau. Pan fu farw yn 974, cofnododd Brut y Tywysogion yn syml: ‘A bu farw Morgan.’ Bu’n frenin am fwy na deugain mlynedd.FfynonellauMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Bu farw Idwallon, mab Morgan, y flwyddyn ar ei ôl, a dilynodd mab arall, Owain, ef yn frenin. Daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg am dair cenhedlaeth arall, hyd ei or-or-ŵyr Meurig yn yr unfed ganrif ar ddeg. Cadwodd y deyrnas a greodd ei henw ymhell wedi i’w brenhinoedd fynd, yn yr arglwyddiaeth, y sir a Bro Morgannwg.FfynonellauMorgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig.Morgan Hen ab Owain (died 975), king of Morgannwg ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruŴyr Hywel ap Rhys, sylfaenydd llinach newydd yng ngorllewin Morgannwg ar ddiwedd y nawfed ganrif; olynodd Morgan ei dad Owain tua 930 ac roedd yn gysylltiedig yn agos â’r polisi o gyfeillgarwch â brenhinoedd Wessex a ddilynai Hywel Dda, ac arhosodd ar delerau da â’r Saeson am rai blynyddoedd wedi marw Hywel; yn ei ddydd ef cofleidiodd Morgannwg Went unwaith eto; bu farw’n oedrannus iawn, ac aeth ei deyrnas i’w ddisgynyddion hyd ei or-or-ŵyr Meurig.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Morgan HenBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf