Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 974

Morgan Hen

Y brenin hirhoedlog a reolodd dde-ddwyrain Cymru am ryw ddeugain mlynedd yn y ddegfed ganrif. Mae llawer yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, gwlad Morgan.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 974 (wedi’i gofnodi) Brenin Glywysing a Gwent Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Eglwys Gadeiriol Llandaf, y mae Llyfr Llandaf yn cofnodi rhoddion Morgan Hen iddi
Eglwys Gadeiriol Llandaf, y mae Llyfr Llandaf yn cofnodi rhoddion Morgan Hen iddi · Llun: Wikimedia Commons · Ruth Sharville, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Morgan Hen: Morgan ‘yr Hen’

Morgan Hen

  • Morgan ei enw ei hun
  • Hen hen

Roedd Morgan Hen ab Owain yn frenin Gwent o tua 930 ac ar yr holl dde-ddwyrain o 942 hyd ei farw yn 974. Unodd deyrnasoedd Gwent a Glywysing yn un deyrnas, ac yn ôl traddodiad Cymru oddi wrtho ef y cafodd Morgannwg, Gwlad Morgan, ei henw. Teyrnasodd am fwy na deugain mlynedd, a galwai ei bobl ef yn Forgan Hen ac yn Forgan Mawr.

PrydBrenin tua 930 i 974
TeyrnasGwent a Glywysing, yn un fel Morgannwg
Ei dadOwain ap Hywel o Glywysing
Ei wraigLleucu ferch Enflew
Ei feibionIdwallon, Owain, Cadell a Chynfyn

Ŵyr Hywel ap Rhys#

Roedd Morgan yn fab i Owain ap Hywel, brenin Glywysing, y wlad rhwng Tawe ac Wysg, ac yn ŵyr i Hywel ap Rhys, a oedd ar ddiwedd y nawfed ganrif wedi sefydlu tŷ brenhinol newydd yng ngorllewin Morgannwg ac uno Glywysing dan ei reolaeth. Tua 930 dilynodd Morgan ei dad yn frenin yng Ngwent, tra rheolai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan Glywysing gyda’i gilydd.

Gwlad Morgan#

Wedi marw ei frodyr, cymerodd Morgan eu teyrnas hwythau, ac yn 942 unodd Went a Glywysing yn un deyrnas, gan reoli’r holl dde-ddwyrain o Wy i Dawe. Gelwir y wlad yn Forgannwg, Gwlad Morgan, byth oddi ar hynny. Mae rhai ysgolheigion yn rhoi’r anrhydedd honno i’r brenin cynharach Morgan Mwynfawr, mab Athrwys, ond mae llawer yn cyfeirio at Forgan Hen, ac mae enw Morgannwg wedi cario enw brenin am fwy na mil o flynyddoedd.

Brenin ymhlith brenhinoedd#

Fel ei gyfoeswr mawr Hywel Dda, dewisodd Morgan gyfeillgarwch â brenhinoedd Lloegr yn hytrach na rhyfel. Yn 927 marchogodd i’r gogledd gyda Hywel ac Idwal Foel ym myddin Æthelstan, yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, ac mae ei enw ymhlith tystion siarteri’r brenhinoedd Seisnig Æthelstan, Eadred ac Eadwig. Cadwodd y telerau da hynny am rai blynyddoedd wedi marw Hywel, a chadwodd ei deyrnas ei heddwch.

Morgan Hen a Morgan Mawr#

Bu fyw mor hir nes i’r croniclau ei alw’n Forgan Hen, a gelwid ef hefyd yn Forgan Mawr; enwau o barch oedd y ddau. Pan fu farw yn 974, cofnododd Brut y Tywysogion yn syml: ‘A bu farw Morgan.’ Bu’n frenin am fwy na deugain mlynedd.

Ei linach#

Bu farw Idwallon, mab Morgan, y flwyddyn ar ei ôl, a dilynodd mab arall, Owain, ef yn frenin. Daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg am dair cenhedlaeth arall, hyd ei or-or-ŵyr Meurig yn yr unfed ganrif ar ddeg. Cadwodd y deyrnas a greodd ei henw ymhell wedi i’w brenhinoedd fynd, yn yr arglwyddiaeth, y sir a Bro Morgannwg.

Ar y llinell amser

  1. Morgan Hen (wedi’i gofnodi)

    Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

    Morgan Hen

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf