Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. c. 1093
Brenin olaf Morgannwg, a ddymchwelwyd pan ddaeth Robert Fitzhamon a’r Normaniaid yn y 1090au. Daliodd ei feibion a’i wyrion fryniau Morgannwg am ddau gan mlynedd arall.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Iestyn ap Gwrgant: Iestyn, mab Gwrgant
Iestyn ap Gwrgant
Iestyn ap Gwrgant oedd brenin olaf Morgannwg, hen deyrnas Morgannwg a Gwent, a’r olaf o linach frenhinol a ymestynnai fwy na phum can mlynedd yn ôl at y Brenin Tewdrig. Teyrnasodd o tua 1081 nes i’r Normaniaid dan Robert Fitzhamon oresgyn Bro Morgannwg yn y 1090au. Sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, ac mae ei arfau’n chwifio heddiw ar faner Morgannwg a baner Caerdydd.FfynonellauIestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.Iestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.
| Pryd | Teyrnasodd tua 1081 i 1093 |
|---|---|
| Teyrnas | Morgannwg |
| Ei rieni | Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain |
| Ei feibion | Caradog, Goronwy, Gruffudd ac eraill |
| Ei sedd | Caerdydd, neu Ddinas Powys |
Roedd Iestyn yn fab i Wrgant ab Ithel, o dŷ brenhinol Morgannwg, tŷ Tewdrig a’i fab Meurig. Yn ôl traddodiad Cymru, mab Meurig oedd Athrwys, y Brenin Arthur, a rhoddodd Morgan fab Athrwys ei enw i Wlad Morgan. Roedd y tŷ wedi priodi i mewn i dai brenhinol eraill Cymru ac yn cyfrif Rhodri Mawr ymhlith ei gyndadau.FfynonellauIestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.Iestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.Tewdrig ↗Wikipedia (Saesneg)Tewdrig ap Teithfallt, brenin Glywysing; ildiodd y goron i’w fab Meurig a byw’n feudwy yn Nhyndyrn; dychwelodd i arwain yr amddiffyn yn erbyn y Saeson, ac ennill, ond fe’i clwyfwyd i farwolaeth wrth Ryd Tyndyrn neu’n agos ati; gofynnodd am gael ei gludo i Ynys Echni ond bu farw ym Mathern, lle cododd Meurig eglwys a’i gladdu, a daeth y lle’n Ferthyr Tewdrig; ni feiddiai’r Saeson ymosod eto am ddeng mlynedd ar hugain; adroddir yr hanes yn Llyfr Llandaf o’r ddeuddegfed ganrif; yn 1615 cofnododd yr Esgob Francis Godwin arch garreg wrth yr allor gyda phenglog wedi’i hollti’n ddrwg; merthyr a sant, ei ŵyl ar 1 Ebrill, a’i greirfa yw eglwys Sant Tewdrig, Mathern.
Yn 1080 tystiodd Iestyn i rodd o dir i Landaf gan Garadog ap Gruffudd, ‘brenin Morgannwg’. Y flwyddyn wedyn syrthiodd Caradog ym Mynydd Carn, a daeth Iestyn yn rheolwr Morgannwg. Ymddengys mai yng Nghaerdydd yr oedd ei sedd, neu yn Ninas Powys ychydig filltiroedd i’r de-orllewin, a chredir iddo godi amddiffynfeydd ger Caerdydd ac yng Nghynffig.FfynonellauIestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.Iestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.
Wedi i Rys ap Tewdwr syrthio yn 1093, llifodd yr arglwyddi Normanaidd i mewn i dde Cymru. Cymerodd Robert Fitzhamon, arglwydd Caerloyw, iseldir Morgannwg, codi ei gastell yng Nghaerdydd a rhannu’r Fro gyfoethog rhwng ei farchogion. Dywed traddodiad Cymru i Iestyn syrthio’n ymladd y Normaniaid ger Rhiwbeina, ar gyrion Caerdydd. Arhosodd bryniau Morgannwg yn nwylo’r Cymry, a chadwodd Caradog, mab Iestyn, y tir rhwng Nedd ac Afan, lle teyrnasai ei ddisgynyddion fel arglwyddi Afan.FfynonellauIestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.Iestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.
Roedd stori enwog ym Morgannwg, o leiaf chwe chan mlwydd oed, yn beio Iestyn am ddyfodiad y Normaniaid: adroddai sut y galwodd ar Robert Fitzhamon a’i ddeuddeg marchog i ymladd Rhys ap Tewdwr, ffraeo â hwy, a cholli ei deyrnas. Mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn dangos bod y stori, lle mae’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys, yn amlwg yn anghywir. Syrthiodd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu, nid ym Morgannwg, ac ni sefydlwyd abaty Keynsham, lle dywedid i Iestyn farw, tan 1169.FfynhonnellIestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.
Sefydlodd Iestyn y pumed o lwythau brenhinol Cymru, ac roedd y rhan fwyaf o hen deuluoedd bonheddig Morgannwg yn falch o olrhain eu tras ohono. Wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt. Ei arfau, tri cheibr ar goch, yw baner Morgannwg, maent ar faner dinas Caerdydd, ac maent yn arfbais Clwb Rygbi Pontypridd.FfynonellauIestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.Iestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf