Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Teyrnon Twrf Liant

Arglwydd Gwent Is Coed yn y Gainc Gyntaf, a achubodd fachgen newydd-anedig rhag crafanc anferth Nos Galan Mai, a’i fagu, a dod ag ef adref at Riannon.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arglwydd Gwent Is Coed, a gafodd Bryderi Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Teyrnon yn gwarchod ei gaseg nos Calan Mai, o hen argraffiad o’r Mabinogion
Teyrnon yn gwarchod ei gaseg nos Calan Mai, o hen argraffiad o’r Mabinogion · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Teyrnon Twrf Liant: Teyrnon ‘Twrf Lliant’

Teyrnon Twrf Liant

  • Teyrnon ei enw ei hun
  • Twrf twrf, twrw
  • Liant lli, môr (lliant)o lliant (treiglad meddal: ll → l)

Teyrnon Twrf Liant oedd arglwydd Gwent Is Coed, y wlad rhwng Wysg a Gwy, ac mae Cainc Gyntaf y Mabinogi yn ei alw’n ‘ŵr gorau yn y byd’. Cafodd blentyn coll wrth ddrws ei stabl, ei fagu’n gariadus, a’i roi’n ôl yr eiliad y gwyddai pwy oedd biau ef.

Yn y chwedlauCainc Gyntaf y Mabinogi
TiroeddGwent Is Coed, rhwng Wysg a Gwy
Mab maethGwri Wallt Euryn, sef Pryderi
Ei enwO’r Frythoneg Tigernonos, ‘arglwydd mawr’

Y gaseg a gollai ei hebolion#

Roedd gan Teyrnon gaseg, y orau yn ei deyrnas, a ebolai bob nos Galan Mai, a phob blwyddyn diflannai’r ebol yn y nos. Un flwyddyn tyngodd y câi wybod pam. Daeth â’r gaseg i’r tŷ, arfogi, a gwylio. Ebolodd y gaseg ebol mawr braf, ac ar unwaith bu twrw mawr a daeth crafanc anferth drwy’r ffenestr a gafael yn yr ebol gerfydd ei fwng. Tynnodd Teyrnon ei gleddyf a thorri’r fraich wrth y penelin.

Y plentyn wrth y drws#

Rhedodd allan i’r tywyllwch ar ôl y twrw, ond ni welai ddim. Pan ddaeth yn ôl, wrth y drws gorweddai bachgen bach wedi’i lapio mewn mantell o bali. Nid oedd gan wraig Teyrnon blant, ac erfyniodd am gael cadw’r bachgen yn eiddo iddi. Bedyddiwyd ef yn Gwri Wallt Euryn, am fod ei wallt mor felyn ag aur. Rhoddwyd yr ebol a aned y noson honno i’r bachgen.

Gwneud yr hyn oedd yn iawn#

Bu Teyrnon yn ŵr i Bwyll, a phan ddaeth hanes penyd Rhiannon yn Arberth, edrychodd yn fanwl ar y bachgen a gweld bod wyneb Pwyll arno. Nid oedodd, er mai colli’r mab a garai fyddai hynny. Marchogodd gyda’r bachgen i Arberth, eistedd wrth fwrdd Pwyll, ac adrodd yr holl hanes, ac unionwyd cam Rhiannon y noson honno.

Diolchodd Pwyll a Rhiannon iddo â’u holl galon, a marchogodd Teyrnon adref i Went gyda chyfeillgarwch parhaol llys Dyfed. Mewn chwedl sy’n llawn ystrywiau a hud, mae ei onestrwydd yn disgleirio.

Gwent Is Coed#

Gwent Is Coed oedd rhan ddeheuol hen deyrnas Gwent, y tir islaw coedwig fawr Gwent rhwng Caerllion a Chas-gwent. Teyrnon yw un o’r arglwyddi cyntaf a enwir yn y wlad honno, ac mae’r chwedl yn dangos y cyfeillgarwch rhwng llysoedd Gwent a Dyfed ar draws de Cymru i gyd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf