Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Brenin Iwerddon a hwyliodd i Harlech i ofyn am Franwen, a gafodd y pair dadeni, ac a dynnwyd i’r rhyfel rhwng y ddwy ynys.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Hwyliodd Matholwch, brenin Iwerddon, i Harlech i ofyn am law Branwen, fel y byddai Ynys y Cedyrn ac Iwerddon yn cael eu huno mewn cyfeillgarwch. Ei briodas, y sarhad a’i difethodd a’r rhyfel a ddilynodd yw stori Ail Gainc y Mabinogi.FfynonellauMatholwch ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc: tair llong ar ddeg i Harlech, y briodas yn Aberffraw, y rhoddion wedi’r sarhad i’w feirch, a’r rhyfel.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
| Yn y chwedlau | Ail Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Teyrnas | Iwerddon |
| Gwraig | Branwen ferch Llŷr |
| Mab | Gwern |
Roedd Bendigeidfran a’i frodyr yn eistedd ar graig Harlech pan welsant dair llong ar ddeg yn hwylio o Iwerddon, gyda baneri teg, disglair o sidan. Codwyd tarian â’i blaen i fyny ar y llong gyntaf yn arwydd o heddwch. Daeth Matholwch i’r lan a gofyn am Franwen, a chytunodd cyngor Bendigeidfran. Cynhaliwyd y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, am na adeiladwyd tŷ erioed a oedd yn ddigon mawr i ddal Bendigeidfran.FfynonellauMatholwch ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc: tair llong ar ddeg i Harlech, y briodas yn Aberffraw, y rhoddion wedi’r sarhad i’w feirch, a’r rhyfel.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Yn ystod y wledd torrodd Efnysien, hanner brawd Branwen, yn ddig am iddi gael ei rhoi heb ei air ef, weflau, clustiau, cynffonnau ac amrannau meirch Matholwch. Paratôdd Matholwch i hwylio adref yn ddig. Anfonodd Bendigeidfran i wneud iawn: march iach am bob un a ddifethwyd, ffon o arian mor drwchus â’i fys bach ac mor dal ag ef ei hun, a chlawr o aur mor llydan â’i wyneb. Yna rhoddodd rodd fwy fyth: y Pair Dadeni, a ddygai ryfelwyr lladdedig yn ôl yn fyw, er na allent siarad.FfynonellauMatholwch ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc: tair llong ar ddeg i Harlech, y briodas yn Aberffraw, y rhoddion wedi’r sarhad i’w feirch, a’r rhyfel.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Adroddodd Matholwch sut y daethai’r pair o Iwerddon: o lyn yno, Llyn y Pair, daethai gŵr a gwraig anferth allan unwaith a’r pair ar eu cefnau.FfynhonnellPedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Hwyliodd Matholwch adref gyda Branwen, ac anrhydeddodd Iwerddon hi. Ond ni adawai ei bobl i’r sarhad orffwys, ac ymhen amser ildiodd iddynt, ac anfonwyd Branwen i’r gegin. Pan ddaeth llu Prydain dros y môr, cynigiodd Matholwch heddwch: rhoddodd deyrnas Iwerddon i’w fab Gwern, mab Branwen, ac adeiladu tŷ digon mawr i Fendigeidfran, y tŷ cyntaf o’r fath erioed.FfynonellauMatholwch ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc: tair llong ar ddeg i Harlech, y briodas yn Aberffraw, y rhoddion wedi’r sarhad i’w feirch, a’r rhyfel.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Yn y tŷ hwnnw, yn yr union wledd lle gwnaed Gwern yn frenin, torrwyd yr heddwch, ac ymladdodd y ddau lu nes gwagio Iwerddon o bawb ond pum gwraig feichiog mewn ogof, a dim ond saith o wŷr Prydain a ddaeth adref. Nid yw’r chwedl yn dweud sut y bu farw Matholwch; mae’n diflannu i laddfa fawr y rhyfel.FfynonellauMatholwch ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc: tair llong ar ddeg i Harlech, y briodas yn Aberffraw, y rhoddion wedi’r sarhad i’w feirch, a’r rhyfel.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Mae Matholwch yn frenin wedi’i ddal rhwng ei falchder ei hun, pwysau ei bobl a’i ddymuniad am heddwch. Mae ei stori, rhwng Aberffraw, Harlech ac Iwerddon, yn dangos mor agos oedd y ddwy ynys ar draws Môr Iwerddon, a pha mor hawdd y gellid colli cyfeillgarwch brenhinoedd.FfynhonnellMatholwch ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Iwerddon yn yr Ail Gainc: tair llong ar ddeg i Harlech, y briodas yn Aberffraw, y rhoddion wedi’r sarhad i’w feirch, a’r rhyfel.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Branwen ferch Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf