Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Branwen ferch Llŷr

Chwaer Bendigeidfran a Manawydan, a roddwyd yn wraig i frenin Iwerddon. Cludodd ei drudwen ei llythyr dros y môr, ac mae ei bedd ar lan Alaw ym Môn.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenhines Iwerddon, un o Dair Prif Riain Prydain Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Branwen, gan Christopher Williams. Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe
Branwen, gan Christopher Williams. Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe · Llun: Wikimedia Commons · Christopher Williams, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Branwen ferch Llŷr: Branwen, merch Llŷr

Branwen ferch Llŷr

  • Branwen ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Llŷr enw ei thad

Branwen ferch Llŷr yw arwres Ail Gainc y Mabinogi. Yn chwaer i Fendigeidfran, brenin coronog Ynys y Cedyrn, fe’i rhoddwyd yn wraig i frenin Iwerddon i uno dwy ynys mewn heddwch, a’i dioddefaint, ei dewrder a’i galar yw calon y drasiedi fawr hynaf yn Gymraeg.

Yn y chwedlauAil Gainc y Mabinogi
TeuluMerch Llŷr a Phenarddun; chwaer Bendigeidfran a Manawydan
GŵrMatholwch, brenin Iwerddon
MabGwern
BeddBedd Branwen, ger yr Alaw ym Môn

Un o dair prif riain#

Mae’r chwedl yn ei galw’n un o Dair Prif Riain yr ynys hon, a’r forwyn decaf yn y byd. Daeth Matholwch, brenin Iwerddon, i Harlech gyda thair llong ar ddeg i ofyn am ei llaw, a chynhaliwyd y briodas yn Aberffraw ym Môn, mewn pebyll, am na allai’r un tŷ ddal Bendigeidfran.

Brenhines yn Iwerddon#

Hwyliodd i Iwerddon yn frenhines a chael croeso anrhydeddus; aeth pob uchelwr a ddeuai i’w gweld ymaith gyda thlws, modrwy neu em frenhinol. O fewn y flwyddyn ganed iddi fab, Gwern. Ond nid anghofiwyd y sarhad a wnaeth ei hanner brawd Efnysien i feirch Matholwch, ac yn yr ail flwyddyn gwnaeth gwŷr Iwerddon iddi dalu amdano. Gyrrwyd hi o ystafell y brenin i goginio yn y gegin, a bob dydd deuai’r cigydd i roi bonclust iddi.

Y drudwy#

Am dair blynedd cadwodd y Gwyddyl bob llong rhag croesi, fel na allai gair gyrraedd Cymru. Nid ildiodd Branwen. Magodd aderyn drudwy ar ymyl ei noe dylino, ei ddysgu i siarad, a’i ddysgu pa fath o ŵr oedd ei brawd. Yna ysgrifennodd lythyr am ei phoen a’i chywilydd, ei rwymo wrth fôn adenydd yr aderyn, a’i anfon dros y môr. Cafodd hyd i Fendigeidfran yng Nghaer Seint yn Arfon, disgyn ar ei ysgwydd a chrychu ei blu nes gweld y llythyr.

Dwy ynys dda wedi’u diffeithio#

Croesodd holl lu Ynys y Cedyrn i’w hachub. Difethodd y rhyfel a ddilynodd Iwerddon, ac o lu Prydain dim ond saith gŵr a ddaeth adref, yn cario pen Bendigeidfran, a Branwen gyda hwy. Glaniasant yn Aber Alaw ym Môn. Edrychodd tuag Iwerddon a thuag Ynys y Cedyrn, a dweud: ‘Oi a Fab Duw, gwae fi o’m genedigaeth: da o ddwy ynys a diffeithwyd o’m hachos i.’ Rhoddodd ochenaid fawr, a thorrodd ei chalon. Gwnaed bedd petrual iddi ar lan yr Alaw.

Oi a Fab Duw, gwae fi o’m genedigaeth: da o ddwy ynys a diffeithwyd o’m hachos i.

Branwen yn Aber Alaw, Ail Gainc y Mabinogi

Bedd Branwen#

Ger yr Alaw, yn ymyl Llanddeusant ym Môn, galwyd carnedd isel yn Fedd Branwen ers canrifoedd. Fe’i cloddiwyd tua 1800, ac eto yn y 1960au gan yr archaeolegydd Frances Lynch, a gafodd sawl wrn yn dal llwch y meirw. Fe’i codwyd yn yr Oes Efydd, ymhell cyn ysgrifennu’r chwedl, ac mae un maen hir yn dal i’w nodi.

Ei chofio#

Saif Branwen yn nhraddodiad Cymru dros bob menyw a dalodd bris cwerylon pobl eraill, ac mae ei drudwy yn un o’r delweddau mwyaf annwyl yn llenyddiaeth Cymru. Mae’r enw Branwen yn dal i gael ei roi ar ferched yng Nghymru.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf