Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Chwaer Bendigeidfran a Manawydan, a roddwyd yn wraig i frenin Iwerddon. Cludodd ei drudwen ei llythyr dros y môr, ac mae ei bedd ar lan Alaw ym Môn.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Branwen ferch Llŷr: Branwen, merch Llŷr
Branwen ferch Llŷr
Branwen ferch Llŷr yw arwres Ail Gainc y Mabinogi. Yn chwaer i Fendigeidfran, brenin coronog Ynys y Cedyrn, fe’i rhoddwyd yn wraig i frenin Iwerddon i uno dwy ynys mewn heddwch, a’i dioddefaint, ei dewrder a’i galar yw calon y drasiedi fawr hynaf yn Gymraeg.FfynonellauBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
| Yn y chwedlau | Ail Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Teulu | Merch Llŷr a Phenarddun; chwaer Bendigeidfran a Manawydan |
| Gŵr | Matholwch, brenin Iwerddon |
| Mab | Gwern |
| Bedd | Bedd Branwen, ger yr Alaw ym Môn |
Mae’r chwedl yn ei galw’n un o Dair Prif Riain yr ynys hon, a’r forwyn decaf yn y byd. Daeth Matholwch, brenin Iwerddon, i Harlech gyda thair llong ar ddeg i ofyn am ei llaw, a chynhaliwyd y briodas yn Aberffraw ym Môn, mewn pebyll, am na allai’r un tŷ ddal Bendigeidfran.FfynonellauBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Hwyliodd i Iwerddon yn frenhines a chael croeso anrhydeddus; aeth pob uchelwr a ddeuai i’w gweld ymaith gyda thlws, modrwy neu em frenhinol. O fewn y flwyddyn ganed iddi fab, Gwern. Ond nid anghofiwyd y sarhad a wnaeth ei hanner brawd Efnysien i feirch Matholwch, ac yn yr ail flwyddyn gwnaeth gwŷr Iwerddon iddi dalu amdano. Gyrrwyd hi o ystafell y brenin i goginio yn y gegin, a bob dydd deuai’r cigydd i roi bonclust iddi.FfynonellauBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Am dair blynedd cadwodd y Gwyddyl bob llong rhag croesi, fel na allai gair gyrraedd Cymru. Nid ildiodd Branwen. Magodd aderyn drudwy ar ymyl ei noe dylino, ei ddysgu i siarad, a’i ddysgu pa fath o ŵr oedd ei brawd. Yna ysgrifennodd lythyr am ei phoen a’i chywilydd, ei rwymo wrth fôn adenydd yr aderyn, a’i anfon dros y môr. Cafodd hyd i Fendigeidfran yng Nghaer Seint yn Arfon, disgyn ar ei ysgwydd a chrychu ei blu nes gweld y llythyr.FfynonellauBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Croesodd holl lu Ynys y Cedyrn i’w hachub. Difethodd y rhyfel a ddilynodd Iwerddon, ac o lu Prydain dim ond saith gŵr a ddaeth adref, yn cario pen Bendigeidfran, a Branwen gyda hwy. Glaniasant yn Aber Alaw ym Môn. Edrychodd tuag Iwerddon a thuag Ynys y Cedyrn, a dweud: ‘Oi a Fab Duw, gwae fi o’m genedigaeth: da o ddwy ynys a diffeithwyd o’m hachos i.’ Rhoddodd ochenaid fawr, a thorrodd ei chalon. Gwnaed bedd petrual iddi ar lan yr Alaw.FfynonellauBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Oi a Fab Duw, gwae fi o’m genedigaeth: da o ddwy ynys a diffeithwyd o’m hachos i.
Branwen yn Aber Alaw, Ail Gainc y Mabinogi
Ger yr Alaw, yn ymyl Llanddeusant ym Môn, galwyd carnedd isel yn Fedd Branwen ers canrifoedd. Fe’i cloddiwyd tua 1800, ac eto yn y 1960au gan yr archaeolegydd Frances Lynch, a gafodd sawl wrn yn dal llwch y meirw. Fe’i codwyd yn yr Oes Efydd, ymhell cyn ysgrifennu’r chwedl, ac mae un maen hir yn dal i’w nodi.FfynhonnellBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.
Saif Branwen yn nhraddodiad Cymru dros bob menyw a dalodd bris cwerylon pobl eraill, ac mae ei drudwy yn un o’r delweddau mwyaf annwyl yn llenyddiaeth Cymru. Mae’r enw Branwen yn dal i gael ei roi ar ferched yng Nghymru.FfynhonnellBranwen ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llŷr, a briodwyd â Matholwch o Iwerddon yn Aberffraw; ei drudwy, y rhyfel, ei marw yn Aber Alaw a’r garnedd a elwir Bedd Branwen.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Branwen ferch Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf