Hanes Cymru / Chwilio’r hanes

Cyfeirlyfr

Atebion cyflym

101 o gwestiynau y mae pobl yn eu gofyn am hanes Cymru, pob un wedi’i ateb mewn ychydig linellau. Tapiwch gwestiwn i’w agor.

Llun: Ffrynt carreg Portland a chromen Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ym Mharc Cathays · Ham II, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Newydd ei ychwanegu

Cymru a’r Cymry

Ydy Cymru’n wlad?

Ydy. Mae Cymru’n genedl gyda’i hiaith ei hun, ei senedd ei hun (y Senedd), ei chyfreithiau ei hun ar lawer o faterion, ei baner ei hun a’i thimau cenedlaethol ei hun. Mae’n un o bedair cenedl y Deyrnas Unedig.

Y Senedd, Bae CaerdyddSenedd Cymru

Beth yw ystyr Cymru?

Daw Cymru o’r hen air Brythoneg combrogi, ‘cyd-wladwyr’ neu ‘pobl o’r un wlad’. Mae’r Cymry wedi galw’u hunain yn Gymry ers y 600au o leiaf; mae’r enw i’w gael gyntaf mewn cerdd o tua 633.

Cymry a Chymru

O ble daw’r enw Wales?

O’r Hen Saesneg Wealas, gair yr Eingl-Sacsoniaid am y Brythoniaid a phobloedd eraill yr hen fyd Rhufeinig. O’r un gwreiddyn y daw Cornwall a Wallonia. Yn eu hiaith eu hunain mae’r Cymry wedi dweud Cymru erioed.

Wales (yr enw)

Pa mor hen yw cenedl y Cymry?

Mae’r Cymry’n disgyn o’r Brythoniaid a ddaliai’r ynys hon cyn i’r Rhufeiniaid ddod. Sefydlwyd teyrnasoedd Cymreig fel Gwynedd a Phowys yn yr 400au a’r 500au, ac roedd yr iaith Gymraeg a’r enw Cymry yn cael eu defnyddio erbyn y 600au, sy’n gwneud Cymru’n un o genhedloedd hynaf Ewrop.

Oes y SeintiauBrenhinoedd a thywysogion

Pryd y daeth Caerdydd yn brifddinas?

Enwyd Caerdydd yn brifddinas Cymru yn 1955, wedi pleidlais gan gynghorau lleol Cymru. Cyn hynny nid oedd prifddinas swyddogol gan Gymru; rheolai’r tywysogion o Aberffraw, a galwodd Owain Glyndŵr ei senedd ym Machynlleth.

AberffrawMachynlleth

Pam fod draig ar faner Cymru?

Mae’r ddraig goch wedi cynrychioli’r Cymry ers yr Oesoedd Canol cynnar. Mae’r Historia Brittonum o 829 yn adrodd am ddraig goch y Brythoniaid yn trechu draig wen y Saeson, a chariodd Harri Tudur hi yn Bosworth yn 1485. Daeth yn faner swyddogol yn 1959.

Symbolau a thraddodiadauY ddraig goch a’r ddraig wen

Pam nad yw Cymru ar Jac yr Undeb?

Pan wnaed Jac yr Undeb yn 1606, ac eto yn 1801, roedd Cymru’n cael ei thrin yn y gyfraith fel rhan o Deyrnas Lloegr ar ôl y Deddfau Uno, felly ni roddwyd rhan iddi hi ei hun. Mae llawer yng Nghymru wedi gofyn am ychwanegu’r ddraig.

Y Deddfau Uno (1536 a 1543)

Pwy yw nawddsant Cymru?

Dewi Sant, a sefydlodd ei fynachlog yn yr hyn sydd heddiw’n Dyddewi yn y 500au. Mae ei ŵyl, Gŵyl Dewi, ar 1 Mawrth, a’i eiriau olaf i’w ddilynwyr oedd ‘gwnewch y pethau bychain’.

Dewi SantTyddewi

Pam fod y Cymry’n gwisgo cennin a chennin Pedr?

Yn ôl traddodiad Cymru dywedodd Dewi wrth y Cymry am wisgo cennin yn eu capiau mewn brwydr yn erbyn y Saeson, er mwyn adnabod ffrind a gelyn. Gwisgai saethwyr Cymru wyrdd a gwyn, lliwiau’r genhinen, yn y 1300au. Daeth y genhinen Bedr yn boblogaidd yn yr 1900au.

Symbolau a thraddodiadau

Pwy ysgrifennodd yr anthem genedlaethol?

Ysgrifennwyd Hen Wlad fy Nhadau ym Mhontypridd yn Ionawr 1856 gan y gwehydd Evan James, gyda’r alaw gan ei fab James James. Yn 1905 hi oedd yr anthem genedlaethol gyntaf erioed i’w chanu cyn gêm chwaraeon, pan chwaraeodd Cymru Seland Newydd.

Evan James a James JamesSymbolau a thraddodiadau

Pa mor fawr yw Cymru?

Tua 20,800 cilometr sgwâr (8,000 milltir sgwâr), gyda thua 3.1 miliwn o bobl. Defnyddir ‘maint Cymru’ ledled y byd fel mesur arwynebedd.

Mapiau drwy’r oesoedd

Beth yw mynydd uchaf Cymru?

Yr Wyddfa, 1,085 metr, yn Eryri. Yn ôl traddodiad Cymru claddwyd y cawr Rhita Gawr ar ei chopa, ac Arthur ei hun a’i rhoddodd yno.

Eryri

Beth yw dyddiau cenedlaethol Cymru?

Gŵyl Dewi ar 1 Mawrth yw’r diwrnod cenedlaethol. Mae llawer hefyd yn nodi Diwrnod Owain Glyndŵr ar 16 Medi, Dydd Santes Dwynwen ar 25 Ionawr, a dydd marw Llywelyn ar 11 Rhagfyr.

Ar y dydd hwnGŵyl Dewi

Beth yw arwyddair cenedlaethol Cymru?

‘Cymru am byth’ yw’r anwylaf. Roedd ‘Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn’ ar fathodyn brenhinol Cymru, ac mae ‘Pleidiol wyf i’m gwlad’, o’r anthem, ar ymyl y bunt Gymreig.

Symbolau a thraddodiadau

Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr

A gafodd Cymru erioed un brenin?

Do. Rheolodd Gruffudd ap Llywelyn Gymru gyfan o 1055 hyd 1063, yr unig frenin erioed i wneud hynny. Cyn hynny rheolodd Rhodri Mawr a Hywel Dda y rhan fwyaf o’r wlad, ac yn ddiweddarach cydnabuwyd tywysogion Gwynedd yn Dywysogion Cymru.

Gruffudd ap LlywelynBrenhinoedd a thywysogion

Beth oedd teyrnasoedd Cymru?

Y teyrnasoedd mawr oedd Gwynedd yn y gogledd-orllewin, Powys yn y canol a’r dwyrain, Deheubarth yn y de-orllewin, a Morgannwg a Gwent yn y de-ddwyrain. Ymhlith y teyrnasoedd llai roedd Ceredigion, Dyfed, Brycheiniog, Rhos a Meirionnydd.

Brenhinoedd a thywysogionMapiau drwy’r oesoedd

Pwy oedd Tywysog cyntaf Cymru? Newydd

Y Brenin Owain Gwynedd. Yn y 1160au ysgrifennodd at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru, y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi, ac fe’i hadwaenid fel princeps Wallensium, Tywysog y Cymry. Golygai princeps, y teitl a gymerodd yr ymerawdwr Rhufeinig Awgwstws, y cyntaf oll, uwchlaw brenhinoedd niferus Cymru. Roedd Harri’r Ail yn ddig iawn am hynny. Ganrif yn ddiweddarach, yn 1267, cydnabu ei ŵyr Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

Owain GwyneddLlythyrau Owain Gwynedd at Louis VII o FfraincBrenhinoedd a thywysogion

Pwy oedd Tywysog Cymru brodorol olaf?

Llywelyn ap Gruffudd, Llywelyn ein Llyw Olaf, a gydnabuwyd yn Dywysog Cymru yn 1267 ac a laddwyd ger Cilmeri ar 11 Rhagfyr 1282. Cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru yn 1400 ac fe’i hanrhydeddir fel y Cymro olaf i ddal y teitl.

Llywelyn ap GruffuddCilmeriOwain Glyndŵr

Pwy oedd Owain Glyndŵr?

Disgynnydd tywysogion Powys a Deheubarth, a gyhoeddwyd yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400. Arweiniodd ryfel dros ryddid cenedlaethol am bymtheng mlynedd, cynhaliodd seneddau ym Machynlleth a Harlech, a chynlluniodd eglwys Gymreig a dwy brifysgol Gymreig. Ni chafodd ei ddal erioed.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

Beth yw Diwrnod Owain Glyndŵr?

16 Medi, y diwrnod yn 1400 pan gyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy. Mae baneri’n chwifio ledled Cymru a llawer yn ei ddathlu fel diwrnod cenedlaethol.

Owain GlyndŵrAr y dydd hwn

Pwy oedd Hywel Dda?

Hywel Dda, brenin y rhan fwyaf o Gymru yn y 900au, y rhoddwyd ei enw ar gyfreithiau Cymru. Yn ôl traddodiad galwodd gynulliad mawr yn Hendy-gwyn i gasglu’r cyfreithiau. Roeddynt yn enwog am eu tegwch a pharhasant chwe chan mlynedd.

Hywel DdaCyfreithiau Hywel Dda

Oedd y Brenin Arthur yn Gymro?

Mae Arthur yn perthyn i Gymru. Cymraeg yw’r ysgrifau hynaf amdano: Y Gododdin, yr Historia Brittonum ac Annales Cambriae. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, a gadwai lys yng Nghaerllion. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.

ArthurArthur, Brenin y BrythoniaidCaerllion

Oedd y Tuduriaid yn Gymry?

Oeddynt. Daeth y Tuduriaid o Benmynydd ar Ynys Môn, yn ddisgynyddion i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Ganwyd Harri Tudur yng Nghastell Penfro, glaniodd yn Dale yn 1485 a gorymdeithio drwy Gymru gan gasglu byddin dan y ddraig goch i ennill y goron yn Bosworth.

Harri TudurMill Bay, DaleCoed teulu brenhinol

Pwy oedd yr Arglwydd Rhys?

Rhys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth o 1155 hyd 1197, rheolwr Cymreig cryfaf ei ddydd. Cododd gestyll, sefydlodd abatai fel Ystrad Fflur, a chynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd RhysCastell Aberteifi

A arweiniodd menywod yng Nghymru’r Oesoedd Canol?

Do. Arweiniodd Gwenllian ferch Gruffudd fyddin yn erbyn y Normaniaid yng Nghydweli yn 1136. Roedd Siwan, gwraig Llywelyn Fawr, yn llysgennad dibynadwy iddo i lys Lloegr. Rhoddodd cyfreithiau Hywel hawliau i fenywod i eiddo ac ysgariad ganrifoedd o flaen y rhan fwyaf o Ewrop.

Gwenllian ferch GruffyddSiwanCyfreithiau Hywel Dda

Pwy oedd Llywelyn Fawr?

Llywelyn ab Iorwerth, tywysog Gwynedd o tua 1195 hyd 1240, a ddaeth â bron y cyfan o Gymru frodorol dan ei arweiniad. Priododd Siwan, merch y Brenin John, ac yn Aberdyfi yn 1216 ymgasglodd rheolwyr Cymru dano yn yr hyn a alwyd yn senedd Gymreig gyntaf.

Llywelyn FawrSiwan

Pwy oedd Rhodri Mawr?

Rhodri Mawr, brenin Gwynedd o 844 a unodd Bowys a Seisyllwg â’i deyrnas a threchu’r Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856. Mae bron pob llinach frenhinol Gymreig ddiweddarach yn disgyn ohono.

Rhodri MawrCoed teulu brenhinol

Pwy oedd Cunedda?

Yn nhraddodiad Cymru, y brenin a ddaeth o Fanaw Gododdin yn yr Hen Ogledd gyda’i feibion yn yr 400au, gyrru’r gwladychwyr Gwyddelig allan, a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd. Mae llawer o ardaloedd Cymru, fel Ceredigion a Meirionnydd, wedi’u henwi ar ôl ei feibion a’i wyrion.

Cunedda WledigBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd

Pwy oedd Caradog?

Caratacus, y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain am naw mlynedd, llawer o’r amser yn arwain Silwriaid ac Ordofigiaid Cymru. Wedi’i gludo mewn cadwyni i Rufain yn 51, siaradodd mor fonheddig gerbron yr ymerawdwr Claudius nes i’w deulu ac yntau gael eu rhyddhau.

Caradog

Pwy oedd Owain Lawgoch?

Owain ap Thomas ap Rhodri, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd ac etifedd olaf tŷ Gwynedd. Yn gapten enwog yng ngwasanaeth Ffrainc, hawliodd Gymru’n etifeddiaeth iddo a hwyliodd i’w hennill yn 1372. Fe’i lladdwyd ym Mortagne yn 1378, a chanai’r beirdd y deuai’n ôl.

Owain Lawgoch

Pwy gododd Glawdd Offa, a pham?

Offa, brenin Mersia o 757 hyd 796, a’i cododd ar hyd y ffin â’r teyrnasoedd Cymreig. Mae’n dangos pa mor gryf oedd y teyrnasoedd hynny: roedd angen clawdd a ffos tua 80 milltir o hyd ar Fersia, pŵer mwyaf Lloegr, i’w hwynebu.

Clawdd OffaClawdd Offa

Concwest, uno a chyfraith

Pa mor hir y cymerodd hi i’r Normaniaid goncro Cymru?

Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd. Daliodd Cymru allan am 216, o 1067 hyd 1283. Enillodd y Cymry lawer o’u tir yn ôl dro ar ôl tro dan Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a’r ddau Lywelyn.

Y wlad na ellid ei choncroBrwydrau Cymru

A ymgartrefodd y Llychlynwyr yng Nghymru?

Ysbeiliasant yr arfordir a gadael enwau fel Swansea, Anglesey, Skomer a Fishguard, ond ni wreiddiodd unrhyw deyrnas Lychlynnaidd yng Nghymru erioed. Trechodd Rhodri Mawr hwy ar Ynys Môn yn 856.

Rhodri MawrTrefi a phentrefi

Pam fod cymaint o gestyll yng Nghymru?

Am ei bod mor anodd dal Cymru. Cododd arglwyddi Normanaidd gannoedd o gestyll pridd a phren o’r 1070au, cododd y tywysogion Cymreig eu rhai eu hunain o garreg, a chododd Edward I gylch mawr o gestyll wedi 1277 a 1283. Mae mwy nag 800 o safleoedd cestyll, mwy am ei maint nag unrhyw wlad yn Ewrop.

Map y cestyllPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?

Beth oedd y Deddfau Uno?

Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1543, a basiwyd dan Harri VIII. Unasant Gymru â Lloegr yn y gyfraith, daeth â’r arglwyddiaethau Mers i ben, gwnaethant dair sir ar ddeg, a rhoi aelodau seneddol i Gymru. Gwnaethant Saesneg hefyd yn iaith y llysoedd a swyddi cyhoeddus.

Dogfennau allweddolY Deddfau Uno (1536 a 1543)

Pryd y peidiwyd â defnyddio cyfraith Cymru?

Disodlwyd cyfraith droseddol y tywysogion yn 1284, ond parhawyd i ddefnyddio cyfraith Hywel ar gyfer tir, teulu a chytundebau mewn llawer lle nes i Ddeddfau Uno 1536 a 1543 ei dwyn i ben. Ers 2007 mae’r Senedd wedi gwneud deddfau i Gymru eto.

Cyfreithiau Hywel DdaDogfennau allweddol

Pryd y cafodd Cymru ei senedd ei hun?

Cynhaliodd Owain Glyndŵr seneddau Cymreig ym Machynlleth yn 1404 a Harlech yn 1405. Yn y cyfnod modern pleidleisiodd y bobl ie yn refferendwm 1997, cyfarfu’r Cynulliad Cenedlaethol gyntaf yn 1999, enillodd bwerau deddfu llawn wedi refferendwm 2011, a’i ailenwi’n Senedd Cymru yn 2020.

Y Senedd, Bae CaerdyddMachynllethDatganoli

Beth yw hen siroedd Cymru?

Y tair sir ar ddeg a wnaed rhwng 1284 a 1536: Môn, Sir Gaernarfon, Meirionnydd, Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Sir Drefaldwyn, Sir Aberteifi, Sir Faesyfed, Sir Frycheiniog, Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy. Daeth wyth sir yn eu lle yn 1974 a 22 o ardaloedd cyngor heddiw yn 1996.

Mapiau drwy’r oesoedd

Oedd Sir Fynwy yn rhan o Gymru?

Oedd. Roedd Gwent yn un o’r teyrnasoedd Cymreig hynaf a gwnaed Sir Fynwy o arglwyddiaethau Cymreig yn 1536. Soniai rhai deddfau diweddarach am ‘Gymru a Sir Fynwy’, ond setlodd Deddf Llywodraeth Leol 1972 ei bod yng Nghymru.

Brenhinoedd a thywysogion GwentMapiau drwy’r oesoedd

Beth ddigwyddodd yn 1282?

Lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ger Cilmeri ar 11 Rhagfyr 1282 yn y rhyfel yn erbyn Edward I. Ymladdodd ei frawd Dafydd ymlaen nes ei ddal yn 1283. Ysgrifennodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch farwnad i Lywelyn sydd ymhlith cerddi mwyaf y Gymraeg.

Llywelyn ap GruffuddCilmeriBrwydrau Cymru

Beth ddigwyddodd i Gwenllian, merch Llywelyn?

Cymerwyd unig blentyn Llywelyn, a anwyd yn 1282, yn faban a’i chadw ym mhriordy Sempringham yn Swydd Lincoln am weddill ei hoes, rhag iddi byth barhau llinach ei thad. Bu farw yno yn 1337. Mae carreg goffa yn Sempringham bellach.

Gwenllian ferch Llywelyn

A ddaeth y bwa hir o Gymru?

Roedd saethwyr Gwent yn enwog am eu bwâu yn yr 1100au, a gwelodd Gerallt Gymro eu saethau’n treiddio drwy ddrws derw bedwar bys o drwch. Yn ddiweddarach gwasanaethodd saethwyr Cymreig yn eu niferoedd mawr yn y rhyfeloedd yn Ffrainc.

Y bwa hir CymreigBwa hir Cymreig

Beth oedd y goresgyniad olaf ar Brydain?

Ym mis Chwefror 1797 glaniodd llu Ffrengig ger Abergwaun. Daeth y bobl leol allan yn eu herbyn, a daliodd Jemima Nicholas, crydd, ddeuddeg o filwyr â phicfforch. Ildiodd y Ffrancwyr o fewn deuddydd.

Carreg WastadJemima NicholasBrwydrau Cymru

Beth oedd Gwrthryfel Casnewydd?

Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr ar Gasnewydd i fynnu’r bleidlais i weithwyr. Taniodd milwyr o Westy’r Westgate a lladdwyd tua ugain. Alltudiwyd eu harweinydd John Frost i Tasmania; mae bron pob un o ofynion y Siartwyr yn gyfraith bellach.

John FrostWestgate, CasnewyddBrwydrau Cymru

Beth yw cantref?

Hen uned tir a chyfraith Cymru, ‘cant o drefi’, wedi’i rhannu’n gymydau. Adeiladwyd y teyrnasoedd o gantrefi, a defnyddir llawer o’u henwau ar ardaloedd hyd heddiw.

CantrefCyfreithiau Hywel Dda

Pwy oedd Dic Penderyn?

Richard Lewis, glöwr ifanc a grogwyd yng Nghaerdydd ym mis Awst 1831 am glwyfo milwr yng Ngwrthryfel Merthyr, cyhuddiad a wadodd bob amser. Ei eiriau olaf oedd ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’. Fe’i cofir fel merthyr cyntaf dosbarth gweithiol Cymru.

Dic PenderynGwrthryfel Merthyr (1831)

Yr iaith Gymraeg

Pa mor hen yw’r Gymraeg?

Tyfodd y Gymraeg o iaith y Brythoniaid ac roedd wedi dod yn iaith ar ei phen ei hun erbyn tua 550. Mae cerddi Taliesin ac Aneirin o ddiwedd y 500au, sy’n gwneud barddoniaeth Gymraeg yr hynaf mewn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

Sut y goroesodd y GymraegTaliesin

Faint o bobl sy’n siarad Cymraeg?

Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,300 o siaradwyr Cymraeg tair oed a hŷn yng Nghymru, gyda llawer mwy’n dysgu a llawer mwy ledled y byd. Nod Llywodraeth Cymru yw miliwn o siaradwyr erbyn 2050.

Dysgu CymraegSut y goroesodd y Gymraeg

Sut y goroesodd y Gymraeg?

Drwy’r beirdd, a’i cadwodd yn gain; drwy Feibl William Morgan yn 1588, a ddarllenid ym mhob cartref; drwy’r ysgolion cylchynol a’r ysgolion Sul, a ddysgodd genedl i’w darllen; a thrwy ymgyrchwyr yr 1900au a enillodd ei lle yn ôl iddi yn y gyfraith, darlledu ac ysgolion.

Sut y goroesodd y GymraegWilliam MorganYsgolion cylchynol

Beth oedd y Welsh Not?

Bwrdd pren a grogid am wddf plentyn a ddelid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au. Pasiai’r plentyn ef ymlaen i’r nesaf a glywid yn siarad Cymraeg, a chosbid pwy bynnag a’i gwisgai ar ddiwedd y dydd. Mae’n sefyll am yr ymgais i yrru’r Gymraeg allan, ac am oroesiad yr iaith er gwaethaf hynny.

Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôlY Welsh NotSut y goroesodd y Gymraeg

Ydy’r Gymraeg yn iaith swyddogol?

Ydy. Gwnaeth Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 y Gymraeg yn iaith swyddogol yng Nghymru, ac ni ddylid ei thrin yn llai ffafriol na’r Saesneg. Mae Comisiynydd y Gymraeg yn amddiffyn hawl pobl i’w defnyddio.

Dogfennau allweddolDeddfau’r Iaith Gymraeg

Sut mae dweud ‘ll’?

Rhowch eich tafod ar dop eich ceg fel petaech am ddweud ‘l’, a chwythwch aer allan yn ysgafn heibio i’r ddwy ochr. Un sain yw hi, fel yn Llandudno neu Llywelyn.

Dysgu Cymraeg

Pa le yng Nghymru sydd â’r enw hiraf?

Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch ar Ynys Môn, 58 llythyren, a wnaed yn yr 1860au drwy ymestyn Llanfair Pwllgwyngyll i ddenu ymwelwyr oddi ar y rheilffordd. Mae’n golygu ‘Eglwys Fair yn y pant o gyll gwyn, ger y trobwll ffyrnig ac eglwys Dysilio ger yr ogof goch’.

Trefi a phentrefi

Beth oedd y Llyfrau Gleision?

Adroddiad y llywodraeth yn 1847 ar addysg yng Nghymru, a ysgrifennwyd gan dri chomisiynydd o Saeson heb air o Gymraeg. Beiai’r iaith a’r capeli am wendidau honedig y bobl. Galwodd Cymru ef yn Frad y Llyfrau Gleision, ac atebodd drwy godi colegau ac ysgolion ei hun.

Y Llyfrau Gleision (1847)Dogfennau allweddol

Pam fod arwyddion ffyrdd yn Gymraeg ac yn Saesneg?

Oherwydd ymgyrch heddychlon Cymdeithas yr Iaith yn y 1960au a’r 1970au, pan beintiodd aelodau dros arwyddion uniaith Saesneg a mynd i’r carchar am hynny. Daeth arwyddion dwyieithog yn rheol ledled Cymru.

Cymdeithas yr Iaith GymraegCenedl o brotestwyr

Beth oedd Tynged yr Iaith?

Darlith radio Saunders Lewis ym mis Chwefror 1962, a rybuddiai y byddai’r Gymraeg yn marw oni bai i bobl ymladd drosti. Arweiniodd at sefydlu Cymdeithas yr Iaith yn ddiweddarach y flwyddyn honno.

Saunders LewisDogfennau allweddol

Pam fod cymaint o eiriau Cymraeg â ‘dd’ ac ‘w’?

Mae gan y Gymraeg ei gwyddor ei hun o 29 llythyren. Un llythyren yw dd; mae w ac y yn llafariaid, felly mae cwm a bwyd yn eiriau llawn. Mae f yn swnio fel v Saesneg, ac ff fel f Saesneg.

Dysgu Cymraeg

Cyn hanes

Pwy oedd y bobl gyntaf yng Nghymru?

Roedd Neanderthaliaid yn byw yn Ogof Bontnewydd tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl; eu dannedd yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru. Bu bodau dynol modern yn hela yma yn Oes yr Iâ, a chladdwyd Dynes Goch Pafiland mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl.

Ogof BontnewyddOgof Pafiland

Ai cerrig o Gymru a gododd Gôr y Cewri?

Ie. Daeth cerrig gleision Côr y Cewri o fryniau’r Preselau yn Sir Benfro, tua 150 milltir i ffwrdd, a daeth Maen yr Allor mawr o ogledd-ddwyrain yr Alban. Symudodd pobl hwy tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl.

Y cerrig gleisionMap safleoedd hanesyddol

Pwy oedd y Derwyddon?

Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr, beirdd ac athrawon. Ysgrifennodd Iŵl Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf a bod myfyrwyr yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Eu canolfan fawr oedd Ynys Môn, a ymosodwyd arni gan Rufain yn 60 OC.

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysguDerwyddonOes y Cerrig

A goncrodd y Rhufeiniaid Gymru?

Cymerodd dros ddeng mlynedd ar hugain iddynt, yn hwy nag unman arall yn ne Prydain. Arweiniodd Caradog y gwrthsafiad hyd 51, ac ymladdodd y Silwriaid a’r Ordofigiaid ymlaen hyd tua 78. Daliodd Rhufain Gymru wedyn â chaerau a ffyrdd, a chloddiwyd ei haur yn Nolaucothi.

CaradogCymru RufeinigMwyngloddiau Aur Dolaucothi

Pwy oedd Macsen Wledig?

Magnus Maximus, y cadfridog Rhufeinig ym Mhrydain a ddaeth yn ymerawdwr yn 383. Yn nhraddodiad Cymru priododd Elen o Segontium ac mae’n dad i linachau brenhinol. Mae cân Dafydd Iwan, ‘Yma o Hyd’, yn ei gofio’n gadael Cymru yn y flwyddyn 383.

Macsen WledigBreuddwyd Macsen WledigDafydd Iwan

Faint o fryngaerau sydd yng Nghymru?

Dros fil, a godwyd yn Oes yr Haearn rhwng tua 800 CC a’r goncwest Rufeinig. Roedd rhai, fel Tre’r Ceiri yn Llŷn gyda waliau 150 o gytiau, yn drefi cyfan.

Tre’r CeiriMap safleoedd hanesyddol

Oes aur yng Nghymru?

Oes. Cloddiodd y Rhufeiniaid aur yn Nolaucothi, ac mae’r llain aur ger Dolgellau wedi rhoi modrwyau priodas brenhinol ers 1923. Mae aur Cymru ymhlith y prinnaf yn y byd.

Mwyngloddiau Aur Dolaucothi

Ble mae’r mwynglawdd hynaf yng Nghymru?

Mwyngloddiau copr y Gogarth yn Llandudno, a weithiwyd tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl yn Oes yr Efydd. Mae eu twneli’n rhedeg am filltiroedd ac yn eu gwneud ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf y byd.

Mwyngloddiau’r Gogarth

Beth yw tref hynaf Cymru?

Mae Caerfyrddin yn hawlio’r teitl: Moridunum oedd hi, tref y Demetae, yn oes y Rhufeiniaid, ac mae pobl wedi byw ynddi byth ers hynny. Mae Caer-went, Venta Silurum, tref y Silwriaid, yn hŷn fel tref ond pentref yw hi bellach.

Trefi a phentrefiCaer-went

Ffydd a dysg

Pryd y daeth Cymru’n Gristnogol?

Yn gynnar iawn. Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd Prydain ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37, ac mae traddodiad Cymru’n cofio Brân Fendigaid a’r Brenin Lleurwg yn dod â hi at y Brythoniaid. Merthyrwyd Julius ac Aaron yng Nghaerllion, ac eisteddai esgobion o Brydain yng Nghyngor Arles yn 314. Yn Oes y Seintiau, yr 400au i’r 600au, daeth Cymru’n wlad o eglwysi ac ysgolion, a chariodd seintiau Cymru’r ffydd i Gernyw, Llydaw ac Iwerddon.

Cristnogion cyntaf PrydainIŵl ac AaronSeintiau Cymru

Beth yw’r ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain?

Llanilltud Fawr, a sefydlwyd gan Illtud tua 500. Dysgodd ei hysgol seintiau gan gynnwys Samson, Gildas ac, yn ôl traddodiad, Dewi a Phadarn.

Llanilltud FawrIlltud

Pam fod cymaint o gapeli yng Nghymru?

Wedi’r diwygiad Methodistaidd yn y 1700au trodd y rhan fwyaf o Gymru at y capeli Anghydffurfiol, ac yn yr 1800au agorai capel newydd bob wyth diwrnod ar gyfartaledd. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a’r capeli oedd canolfannau bywyd Cymraeg.

Gwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ymprydAnghydffurfiaeth

Pryd y cyfieithwyd y Beibl i’r Gymraeg?

Cyhoeddodd William Salesbury y Testament Newydd yn 1567, a William Morgan y Beibl cyfan yn 1588. Gosododd Beibl Morgan safon y Gymraeg ysgrifenedig am y canrifoedd a ddilynodd.

William MorganWilliam SalesburyDogfennau allweddol

Pryd y cafodd Cymru ei phrifysgol gyntaf?

Cynlluniodd Owain Glyndŵr ddwy yn 1406. Agorodd Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, yn 1827, a Choleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth yn 1872, a dalwyd i raddau helaeth gan geiniogau pobl gyffredin. Dilynodd Prifysgol Cymru yn 1893.

Ysgolion hynaf PrydainSyr Hugh Owen

Beth yw’r Eisteddfod?

Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau yn Gymraeg, gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Heddiw mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac yn denu tua 150,000 o bobl, ac mae’r Urdd yn cynnal gŵyl ieuenctid fwyaf Ewrop.

EisteddfodSymbolau a thraddodiadau

Beth yw’r Orsedd?

Gorsedd y Beirdd, cylch y beirdd a sefydlwyd gan Iolo Morganwg yn 1792, sy’n anrhydeddu’r rhai a wasanaethodd Gymru a’i diwylliant. Mae ei haelodau mewn gwisgoedd gwyn, gwyrdd a glas yn coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Iolo MorganwgGorsedd y Beirdd

Pwy oedd Hedd Wyn?

Ellis Humphrey Evans o Drawsfynydd, bardd a bugail a laddwyd yn Passchendaele ar 31 Gorffennaf 1917. Bum wythnos yn ddiweddarach cyhoeddwyd mai ef oedd enillydd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw, a gorchuddiwyd y gadair â brethyn du. Mae hi o hyd yn ei gartref, Yr Ysgwrn.

Hedd WynYr Ysgwrn

Pwy oedd bardd mwyaf Cymru?

Byddai llawer yn dweud Dafydd ap Gwilym (fl. 1340–1370), a ganodd am gariad a natur ar y cywydd gyda ffresni sy’n dal i swyno. Byddai eraill yn enwi Taliesin, y Gogynfeirdd, Pantycelyn, Waldo Williams neu Dylan Thomas, a ysgrifennai yn Saesneg.

Dafydd ap GwilymWaldo WilliamsDylan Thomas

Pam y gelwir Cymru’n wlad y gân?

Ysgrifennodd Gerallt Gymro yn y 1190au fod y Cymry’n canu mewn rhannau, nid yn unsain, fel na wnâi’r un bobl arall. Mae’r capeli, y gymanfa ganu, y corau meibion, yr eisteddfodau a thorfeydd y rygbi wedi cadw’r traddodiad hwnnw’n uchel byth ers hynny.

Gerallt GymroCapel a chânSymbolau a thraddodiadau

Pwy oedd Gerallt Gymro?

Gerallt Gymro, ŵyr y Dywysoges Nest, a deithiodd drwy Gymru yn 1188 ac a ysgrifennodd Hanes y Daith trwy Gymru a Disgrifiad o Gymru. Ymladdodd i wneud Tyddewi’n archesgobaeth, a’i lyfrau yw’r darlun gorau o Gymru yn oes y tywysogion.

Gerallt GymroDogfennau allweddol

Pwy oedd Iolo Morganwg?

Edward Williams, saer maen, bardd ac ysgolhaig o Forgannwg (1747–1826). Sefydlodd Orsedd y Beirdd, casglodd ac achubodd stôr fawr o lawysgrifau a thraddodiad Cymraeg, ysgrifennodd emynau, a siaradodd yn erbyn caethwasiaeth.

Iolo MorganwgIolo Morganwg, Bardd Rhyddid

Beth yw’r Mabinogion?

Un chwedl ar ddeg o Gymru’r Oesoedd Canol, yn eu plith Pedair Cainc y Mabinogi a’r stori Arthuraidd hynaf, Culhwch ac Olwen. Fe’u cadwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, a throsodd yr Arglwyddes Charlotte Guest hwy i’r Saesneg yn yr 1840au.

Y MabinogionArglwyddes Charlotte Guest

Pwy oedd Taliesin?

Un o feirdd cyntaf y Gymraeg, a ganai ddiwedd y 500au i Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd. Yn y traddodiad diweddarach daeth yn Daliesin Ben Beirdd, wedi’i aileni o bair Ceridwen.

TaliesinPair Ceridwen a geni Taliesin

Diwydiant a Chymru fodern

Pa mor bwysig oedd glo Cymru?

Yn y blynyddoedd cyn 1914 tanwyddai glo stêm de Cymru lynges a llongau mawr y byd. Cloddiodd Cymru 57 miliwn tunnell yn 1913, Caerdydd oedd porthladd glo mwyaf y byd, a llofnodwyd y siec miliwn punt gyntaf yn ei Chyfnewidfa Lo.

Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i brisY Brenin Glo

Ai Cymru oedd y genedl ddiwydiannol gyntaf?

Erbyn 1851 roedd mwy o bobl yng Nghymru’n gweithio mewn diwydiant nag mewn ffermio, sy’n ei gwneud, gyda Lloegr, y genedl ddiwydiannol gyntaf yn y byd. Gwnâi Merthyr fwy o haearn nag unman ar y ddaear, toddai Abertawe’r rhan fwyaf o gopr y byd, a thoeodd Gwynedd y byd â llechi.

Diwydiant a gwaithMerthyr Tudful

Ai syniad Cymreig oedd y Gwasanaeth Iechyd?

Sefydlodd Aneurin Bevan o Dredegar y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948, ar batrwm Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar, lle talai gweithwyr ychydig bob wythnos fel bod gofal am ddim i bob teulu.

Aneurin BevanCymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar

Ble codwyd y faner goch gyntaf ym Mhrydain?

Ym Merthyr Tudful yng ngwrthryfel Mehefin 1831, pan gymerodd y gweithwyr y dref drosodd. Crogwyd Dic Penderyn wedyn, ac mae Cymru’n ei anrhydeddu fel merthyr.

Dic PenderynMerthyr TudfulBrwydrau Cymru

Pam fod pobl yn siarad Cymraeg yn yr Ariannin?

Yn 1865 hwyliodd tua 150 o wladfawyr Cymreig ar y Mimosa i Batagonia i godi gwlad Gymraeg, Y Wladfa. Dyfrhaon nhw anialwch dyffryn Camwy, ac mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad a’i dysgu yno heddiw.

Y WladfaMichael D. JonesCymru a’r byd mawr

Beth ddigwyddodd yn Nhryweryn?

Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg Capel Celyn ger y Bala i wneud cronfa ddŵr i Lerpwl, er i 35 o 36 AS Cymru bleidleisio yn erbyn y mesur ac na phleidleisiodd yr un AS o Gymru drosto. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi’i baentio ar waliau ledled Cymru.

Cofiwch Dryweryn: boddi Capel CelynCapel CelynTryweryn

Beth ddigwyddodd yn Aberfan?

Fore 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo uwchben y pentref i lawr ar ysgol Pantglas a thai cyfagos. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Mae Cymru’n eu cofio bob blwyddyn.

Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blantAberfan

Beth a roddodd Cymru i’r byd gyntaf?

Yr hafalnod (Robert Recorde, 1557), y symbol π (William Jones, 1706), y gell danwydd (William Grove, 1842), y signalau radio cyntaf dros ddŵr (Preece a Marconi, 1897), newid pecynnau sy’n sail i’r rhyngrwyd (Donald Davies), siopa drwy’r post (Pryce Pryce-Jones) a llawer mwy.

Cymru oedd y cyntafCymru oedd y cyntaf

A fu Prif Weinidog Cymreig erioed?

Roedd David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy ac a siaradai Gymraeg, yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig o 1916 hyd 1922. Cyflwynodd bensiynau henoed ac yswiriant gwladol fel Canghellor, ac arweiniodd Brydain i fuddugoliaeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

David Lloyd George

Pwy oedd menywod mawr hanes Cymru?

Ymhlith llawer: Gwenllian, a arweiniodd fyddin yn 1136; Ann Griffiths, yr emynydd; Betsi Cadwaladr, nyrs yn y Crimea; Cranogwen, bardd, golygydd ac athrawes mordwyo i forwyr; Arglwyddes Rhondda, ymgyrchydd dros y bleidlais i fenywod; Megan Lloyd George, yr AS benywaidd gyntaf dros Gymru; a Betty Campbell, prifathrawes ddu gyntaf Cymru.

Menywod CymruMenywod Cymru

Pam fod cymaint o gariad at rygbi yng Nghymru?

Tyfodd gyda’r trefi diwydiannol yn yr 1870au a’r 1880au, a chwaraeai glowyr, gweithwyr dur ac athrawon y cymoedd ochr yn ochr. Trechodd Cymru Seland Newydd yn 1905, a gwnaeth oesau aur yr 1900au a’r 1970au y gêm yn rhan o fywyd y genedl.

Syr Gareth EdwardsStadiwm Principality

Beth mae’r Senedd yn ei wneud?

Mae’n gwneud deddfau i Gymru ar iechyd, addysg, y Gymraeg, ffermio, yr amgylchedd, trafnidiaeth, tai, llywodraeth leol a rhagor, ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif. Etholir ei Haelodau gan bobl Cymru.

Y Senedd, Bae CaerdyddSenedd Cymru

Pwy sydd wedi bod yn Brif Weinidogion Cymru?

Alun Michael (1999–2000, fel Prif Ysgrifennydd), Rhodri Morgan (2000–2009), Carwyn Jones (2009–2018), Mark Drakeford (2018–2024), Vaughan Gething (2024), Eluned Morgan (2024–2026) ac, ers 2026, Rhun ap Iorwerth o Blaid Cymru.

Rhodri MorganCarwyn JonesMark Drakeford

Ble yn y byd yr ymgartrefodd y Cymry?

Ym Mhensylfania o’r 1680au, yn nhrefi glo a llechi’r Unol Daleithiau yn yr 1800au, ym Mhatagonia o 1865, ac ar draws Awstralia, Canada a Seland Newydd. Ceir cymdeithasau a chapeli Cymreig ar bob cyfandir.

Cymru a’r byd mawrY Cymry ar wasgar

Chwilio pethau

Sut gallaf olrhain fy hynafiaid Cymreig?

Dechreuwch gyda ffurflenni’r cyfrifiad (1841 hyd 1921) a chofrestrau’r plwyf a’r capel. Mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth ewyllysiau, papurau newydd, mapiau a phapurau stadau, llawer ohonynt am ddim ar-lein. Mae’r enwau tadol (ap a ferch) yn golygu y gall cyfenwau newid bob cenhedlaeth cyn tua 1800.

Dod o hyd i’ch teulu CymreigLlyfrgell Genedlaethol CymruEnwau Cymraeg

Beth mae fy nghyfenw Cymreig yn ei olygu?

Daw’r rhan fwyaf o gyfenwau Cymreig o enw cyntaf y tad: Jones o John, Davies o Dafydd, Williams o Gwilym, Price o ap Rhys, Powell o ap Hywel, Bowen o ab Owen. Mae eraill yn disgrifio person: Lloyd (llwyd), Vaughan (fychan), Gwyn neu Wynne.

Enwau CymraegDod o hyd i’ch teulu CymreigAp a ferch

Beth mae enw Cymraeg fy nhref yn ei olygu?

Mae’r rhan fwyaf o enwau lleoedd Cymru’n disgrifio’r tir neu’n enwi sant: aber yw ceg afon, llan yw eglwys, caer yw caer, pen yw copa, tre yw tref neu fferm, nant yw ffrwd, cwm yw dyffryn. Chwiliwch am eich tref ar ein tudalen trefi a phentrefi.

Trefi a phentrefi

Ble gallaf weld hanes Cymru drosof fy hun?

Amgueddfa Werin Sain Ffagan ger Caerdydd, yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, y Pwll Mawr ym Mlaenafon, Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis, a’r cestyll a’r abatai yng ngofal Cadw. Mae ein mapiau cestyll a safleoedd hanesyddol yn dangos miloedd yn rhagor.

Sain FfaganBlaenafonMap y cestyllMap safleoedd hanesyddol

O ble mae’r wefan hon yn cael ei hanes?

O’r hen groniclau, cyfreithiau a cherddi Cymraeg, ac o’r hanesion a’r cyfeirlyfrau safonol: y Bywgraffiadur Cymreig, Coflein, y Comisiwn Brenhinol a’r Llyfrgell Genedlaethol. Mae llawer o dudalennau’n cysylltu â’r rhain er mwyn i chi ddarllen ymhellach.

Dogfennau allweddolLlyfrgell Genedlaethol Cymru

Sut gallaf ddechrau dysgu Cymraeg?

Dechreuwch gyda’n tudalen Dysgu Cymraeg a gair bob dydd. Mae’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol yn cynnal cyrsiau am ddim ac am bris isel i oedolion, ar-lein a ledled Cymru.

Dysgu Cymraeg

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf